"Ο θάνατος του Αρτέμιο Κρουζ" Κάρλος Φουέντες

Ένα βιβλίο σε ταξιδεύει και στον χρόνο και στον χώρο, είναι σαν ένα μαγικό ελατήριο που με τις κινήσεις του εκτοξεύεσαι. Όχι βέβαια ένα οποιοδήποτε βιβλίο, αλλά ένα βιβλίο σαν το "Ο θάνατος του Αρτέμιο Κρουζ" του Κάρλος Φουέντες.

Θα αναφέρω αρχικά ότι μέσα στις σελίδες του φαίνεται το ... Μεξικό, η ιστορία αυτής της πολύπαθης χώρας με τις εμφύλιες συρράξεις, η μεξικάνικη επανάσταση και η διάδοχη κατάσταση. Αναδύεται η μεξικάνικη επιμειξία ανάμεσα σε τρεις φυλές: την ισπανική, την ινδιάνικη και την αφρικανική. Αυτή όμως η επιμειξία υπήρξε αποτέλεσμα βιασμού κι όχι ειρηνικής συνύπαρξης, γι΄ αυτό και την μεξικάνικη κουλτούρα την διαποτίζει η λέξη: la chingada... Μια λέξη που δηλώνει την βιασμένη μητέρα, η οποία όμως ασκεί κι αυτή με τη σειρά της βία στα παιδιά της...αναπαραγωγή της βίας...και η έκκληση: ...ας πάψει η λέξη αυτή να είναι η απάντησή μας και η μοίρα μας...

Ο κεντρικός ήρωας, ο Αρτέμιο Κρουζ, είναι νόθος γιος ενός Ισπανού γαιοκτήμονα και μιας σκλάβας με αφρικανική και ινδιάνικη καταγωγή. Ξεκινά στην αρχή από την πλευρά των θυμάτων, παίρνει μέρος στην μεξικανική επανάσταση. Στην πορεία όμως αλλάζει στρατόπεδο, προδίδει τις ιδέες του και περνά στην πλευρά των εκμεταλλευτών, γίνεται πανίσχυρος. Μια σχιζοφρενική περίπτωση ο Αρτέμιο Κρουζ, διχασμένος ανάμεσα στην βία και το όνειρο, όπως ακριβώς και το Μεξικό...

Από το μυθιστόρημα θέλω να επισημάνω την αφηγηματική του πρωτοτυπία, που χάνεται όμως στα μετέπειτα έργα του Κάρλος Φουέντες. Αυτή η πρωτοτυπία, λοιπόν, έγκειται στην εναλλαγή τριών αφηγηματικών προσώπων:α) πρωτοπρόσωπη αφήγηση. Ο Αρτέμιο Κρουζ κάπου στο 1960 βαδίζει προς το θάνατο, μια αφήγηση υποκειμενική. β) δευτεροπρόσωπη αφήγηση. Ο ετοιμοθάνατος Αρτέμιο Κρουζ απευθύνεται στον εαυτό του, αλλά κλείνει το μάτι και στον αναγνώστη, σε μια πορεία αυτοκριτικής. γ) τριτοπρόσωπη αφήγηση, η ζωή του Αρτέμιο Κρουζ εξιστορείται από έναν παντογνώστη αφηγητή με πολλές αναδρομές.

Πολυπρόσωπο και πολυεπίπεδο το εγχείρημα του συγγραφέα, αντάξιο για να διεισδύσει στα μύχια της ψυχής του ήρωα, αλλά  και του Μεξικού. 

"Σκηνές από το βίο του Ματίας Αλμοσίνο" Ισίδωρος Ζουργός

Στο έργο του Ζουργού μεταφερόμαστε στον 17ο αιώνα, και παρακολουθούμε σκηνές, αποσπάσματα δηλαδή από τη ζωή ενός χαρισματικού παιδιού και κρυπτοεβραίου, του Ματίας, που θα πορευτεί και θα διασχίσει τη χριστιανική επικράτεια της εποχής του για να ανακαλύψει τον εαυτό του μέσα από τη γέννηση του ορθού λόγου. Είναι ένα οδοιπορικό αυτογνωσίας του ανθρώπου, όχι μόνο του Ματίας, αλλά του ανθρώπου σε μια νέα εποχή, του νέου ανθρώπου, σε μια εκρηκτική εποχή, μια εποχή τόσο μακρινή, αλλά και τόσο κοντινή με τη δική μας.

Η αρχή του μυθιστορήματος μας παρουσιάζει έναν ηλικιωμένο μοναχό τον Ιωαννίκιο. Είναι ο Ματίας στα γεράματά του κλεισμένος σε μοναστήρι, πράγμα που δηλώνει ότι ο αναγνώστης γνωρίζει ήδη από την αρχή του έργου την κατάληξη της ζωής του. Με μία αναδρομή μεταφερόμαστε στο παρελθόν το 1656 στην πόλη Βασιλεία και από κει και πέρα διαδραματίζεται η ζωή του για να καταλήξει στο Άγιον Όρος, όπου και θα πεθάνει. 

17ος αιώνας: Η εποχή στην οποία διαδραματίζεται το έργο συνδυάζει δύο κόσμους διαφορετικούς: α) ένας νέος κόσμος που γεννιέται, που σημαίνει πρόοδος στην επιστήμη και την τέχνη, είναι η εποχή του ορθού λόγου…β) ο παλιός κόσμος που αρνείται ακόμα να πεθάνει, είναι ο κόσμος του σκοταδισμού, των θρησκευτικών ιδεοληψιών, των δεισιδαιμονιών, ένας κόσμος με μεσσιανικές προσδοκίες, όπως του Σαμπετάι Σεβί (1666 μ.Χ.)

ΜΑΤΙΑΣ: Ο Ματίας είναι αρχικά ένας χαρακτήρας- σύμβολο, ένα γνήσιο τέκνο αυτής της αντιπαλότητας. Δύο επομένως είναι οι πατέρες του: α) ο Τομπίας, ο θετός του πατέρας, που οραματίζεται το νεαρό Ματία ως εκλεκτό του επερχόμενου Μεσσία, είναι ο παλιός κόσμος, β) ο Ισαάκ, ο πραγματικός του πατέρας, που θα ήθελε τον Ματίας έναν μεγάλο επιστήμονα, είναι η νέα εποχή. Και ανάμεσα σ΄ αυτά τα δύο άκρα, για να επικαλεστώ και την αριστοτελική μεσότητα, στέκεται ο Ματίας: από ένα θεοκρατικό περιβάλλον μέσα στο οποίο ζει και δέχεται τα πρώτα του ερεθίσματα εξελίσσεται και γίνεται ένας εξέχων γιατρός για να καταλήξει στο τέλος σ΄ ένα μοναστήρι. Ο Ματίας επιτυγχάνει στο τέλος τη σύζευξη των δύο άκρων, ούτε μόνο επιστήμη, ούτε μόνο πίστη. Γιατί και η επιστήμη έχει ανάγκη την πίστη. 

¨Οθέλλος" Σαίξπηρ

Υπόθεση:
Ο μαυριτανός  Οθέλλος είναι αξιωματικός του στρατού της Βενετίας και παντρεύεται κρυφά, χωρίς την συναίνεση του πατέρα της, την όμορφη Δυσδαιμόνα. Όταν ο Ιάγος, υπαξιωματικός του Οθέλλου, βλέπει ότι ο Οθέλλος προάγει κάποιον άλλον στρατιώτη στη θέση του υπασπιστή, τον Κάσσιο, αντί γι’ αυτόν, αποφασίζει να εκδικηθεί τον Οθέλλο. Γι΄αυυτό το σκοπό ο Ιάγος χρησιμοποιεί τον Ροδρίγο, έναν νέο βαθιά ερωτευμένο, χωρίς ανταπόκριση, με την Δυσδαιμόνα.

Ο Οθέλλος στέλνεται στην Κύπρο να πολεμήσει τους Τούρκους και μαζί του παίρνει την Δυσδαιμόνα. Τον ακολουθούν ο Κάσσιος και ο Ιάγος μαζί με την γυναίκα του Αιμιλία η οποία υπηρετεί την Δυσδαιμόνα. Ο Ιάγος πείθει την γυναίκα του να του δώσει ένα μαντήλι της Δυσδαιμόνας που της είχε χαρίσει ο Οθέλλος. Στην συνέχεια ο Ιάγος δηλητηριάζει την σχέση του Οθέλλου με την γυναίκα του κατηγορώντας την Δυσδαιμόνα ότι είχε παράνομη σχέση με τον Κάσσιο και ως αποδεικτικό στοιχείο του δείχνει το μαντήλι λέγοντας του ότι  βρήκε το μαντήλι στην κατοχή του Κάσσιου. Ο Οθέλλος τυφλωμένος από την ζήλεια πνίγει την Δυσδαιμόνα ενώ η Αιμιλία λίγο πριν την δολοφονήσει ο Ιάγος αποκαλύπτει την αλήθεια στον Οθέλλο. Ο Ιάγος συλλαμβάνεται αλλά ο Οθέλλος αυτοκτονεί βυθισμένος στις τύψεις.

Απόσπασμα από τον Γιαν Κοττ:

… Το σύστημα των αξιών του Οθέλλου παρουσιάζεται ταυτόχρονα με την ποίηση του και τη γλώσσα του. Ωστόσο, στην τραγωδία αυτή υπάρχει και μια δεύτερη γλώσσα, μια άλλη ρητορική. Αυτή πού χρησιμοποιεί ο Ιάγος. Στη σημαντική του Ιάγου ξεχωρίζουν σαν συνθήματα, σαν λέξεις – κλειδιά, σαν επιφωνήματα, τα ονόματα πραγμάτων και ζώων πού προκαλούν απέχθεια, φόβο, αηδία. Ο Ιάγος μιλάει για κόλλες, δολώματα, δίχτυα, φαρμάκια, κλύσματα, πίσσα και θειάφι, πανούκλα και χολέρα. Και έτσι θα γίνει πίσσα η αρετή της, και η πολλή καλοσύνη της το δίχτυ όπου θα μπλέξουν όλοι.

Ακόμη πιο χαρακτηριστική είναι η «ζωολογία» που επικαλείται ο Ιάγος. Αποτελείται από ανήμπορα και ανίσχυρα ζώα («Να πνιγείς; Το πνίξιμο είναι για τα γατάκια και τα τυφλά κουτάβια»,  από σύμβολα και αλληγορίες της βλακείας και της ασκήμιας (σουσουράδες, πιθήκους), ασέλγειας και ακολασίας («ορμητικοί σαν τα τραγιά, πυροί σαν τούς πιθήκους, μανιασμένοι σα λύκοι τον καιρό πού ζευγαρώνουν». Ο λόγος του Οθέλλου σιγά σιγά ξεπέφτει σ’ ένα ψέλλισμα. Το πάθος και η ηρωική ποίηση της φεουδαρχικής εποχής χάνουν τη γλώσσα τους και τις εικόνες τους. Αυτό το ‘χει κιόλας παρατηρήσει ο Νάιτ. Ο Οθέλλος δεν θα συρθεί μοναχά στα πόδια του Ιάγου- θα μιλήσει και τη γλώσσα του. Αυτές οι σπασμένες φράσεις είναι ταυτόχρονα ένας από τους πρώτους εσωτερικούς μονολόγους — με τη σύγχρονη σημασία του όρου — πού συναντάμε στο δράμα. Μαζί της, απάνω της! Πάει να πει την έκανε δική του. Αυτό είναι απαίσιο! — Το μαντήλι! —να ομολογήσει —το μαντήλι! — Να ομολογήσει, και ύστερα στην κρεμάλα για τον κόπο του. — Πρώτα η κρεμάλα, και κατόπι η ομολογία. — Τρέμω μ΄ αυτή τη σκέψη. Η ψυχή μου δε θα ένιωθε ένα τέτοιο μαύρο βασανιστήριο, χωρίς να βλέπει πιο βαθιά. Δεν είναι από τα λόγια τούτη ή ταραχή μου. —Αηδία! Μύτες, αφτιά, στόματα! Δεν μπορώ να πιστέψω! — Wet ομολογήσει, —το μαντήλι! “Ω, Σατανά!

Ο Οθέλλος θα παραληρεί ασταμάτητα από δω και πέρα για την πορνεία και το ζευγάρωμα, για τη φωτιά και το θειάφι, για σκοινιά, μαχαίρια και φαρμάκια. Θα επικαλείται την ίδια ζωολογία. Ο Ιάγος μιλούσε για κάργιες που αναζητάνε τη λεία τους· τον Οθέλλο θα τόν βασανίζει τώρα η εικόνα του «κόρακα σε σπίτι μολεμένο». Θα πάρει από τον Ιάγο όλες τις έμμονες ιδέες του, λες και δεν μπορεί να απαλλαγεί από τις εικόνες των πιθήκων και των τράγων, του βάτραχου ή της κρεατόμυγας που ζευγαρώνει. “Δεν αξίζω πιότερο από έναν τράγο”, λέει. Ακόμα και όταν υποδέχεται επίσημα τον Λουδοβίκο, δεν μπορεί να συγκρατηθεί: “Σου εύχομαι, καλώς όρισες στην Κύπρο – Τραγιά και Πίθηκοι”. 

ΠΡΩΤΗ ΠΡΑΞΗ

ΣΚΗΝΗ 1

ΡΟΔΡΙΓΟΣ

Ευγενέστατε Βραβάντιε, για το καλό σου έρχομαι, με άδολη κι αγνή ψυχή.

ΙΑΓΟΣ

Που να πάρει η ευχή! Κύριε μου, είσαστε από εκείνους που δεν ακούνε Θεό άμα τους προστάξει ο διάβολος. Εμείς ερχόμαστε να σας φανούμε χρήσιμοι, κι εσείς νομίζετε πως είμαστε καθάρματα: καλά να πάθετε που την κόρη σας την πλακώνει άλογο της Μπαρμπαριάς! Και θα ’χετε εγγονάκια να σας χλιμιντρίζουν, άλογα κούρσας για ανίψια και φοραδίτσες για συγγενείς.

ΒΡΑΒΑΝΤΙΟΣ

Είσαι τόσο ξεδιάντροπος;

ΙΑΓΟΣ

Είμαι αυτός, κύριε, που ήρθα να σας ανακοινώσω πως τώρα, την ώρα που μιλάμε, ο Μαυριτανός κι η κόρη σας παρασταίνουνε το κτήνος με τις δυο πλάτες.

ΒΡΑΒΑΝΤΙΟΣ

Είσαι πρόστυχος!

ΙΑΓΟΣ

Κι εσείς είσαστε γερουσιαστής.

ΒΡΑΒΑΝΤΙΟΣ

Εσύ, Ροδρίγο, που σε ξέρω, θα λογοδοτήσεις γι’ αυτό.

ΡΟΔΡΙΓΟΣ

Ναι, κύριε, θα λογοδοτήσω για όλα. Όμως, σε ικετεύω, άκουσε: αν με τη θέληση σου και τη δική σου σοφή συγκατάθεση – όπως καταλήγω να πιστέψω – η ωραία κόρη σου ετούτη την περίεργη και κατασκότεινη ώρα την νύχτας έφυγε με συνοδό της, ούτε λίγο ούτε πολύ, έναν αλήτη πληρωμένο, έναν γονδολιέρη, για να παραδοθεί στα έκφυλα αγκαλιάσματα ενός λάγνου Αράπη, εάν, λοιπόν, αυτό το ξέρεις και έχεις δώσει την έγκριση σου, τότε, εμείς οι αυθαδέστατοι, άσχημα σε προσβάλαμε.

Όμως, αν δε το ξέρεις, η δική μου ανατροφή μου επιβάλλει να ομολογήσω πως μας αδικείς μ’ όσα είπες. Μη σου περάσει απ’ το μυαλό πως θα παρέβαινα κάθε έννοια ευπρέπειας κι εδώ θα ερχόμουνα για να εμπαίξω και να χλευάσω το σεβαστό σου πρόσωπο. Η κόρη σου – εάν εσύ δεν έδωσες την άδεια, το ξαναλέω – έκανε ανταρσία απαράδεκτη θυσιάζοντας το χρέος της, την ομορφιά, την ευφυΐα και τα πλούτη της σ’ έναν αλήτη από άλλη ράτσα που από δω βρίσκεται εκεί: Πήγαινε να βεβαιωθείς! Αν είναι στο δωμάτιο της, ή αλλού μέσα στο σπίτι σου, βάλε τη Δικαιοσύνη του κράτους να με κυνηγήσει που προσπάθησα να σ’ εξαπατήσω.

ΒΡΑΒΑΝΤΙΟΣ

Άναψε τα φώτα! Γρήγορα! Δώσε μου ένα κερί! Ξυπνήστε τους ανθρώπους μου! Αυτό που τώρα γίνεται δεν είναι άσχετο από το όνειρο μου: φοβάμαι μην ειν’ αλήθεια. Σφίγγεται η καρδία μου. Φώτα είπα φώτα!

                                                                                (Βγαίνει)

ΙΑΓΟΣ

Σας χαιρετώ πρέπει να φεύγω. Σωστό δεν είναι, ούτε στη θέση μου συμφέρει να με φέρουνε στο δικαστήριο κατήγορο του Μαύρου – που, βέβαια αυτό θα γίνει, αν μείνω κι άλλο. Γιατί η πολιτεία, είμαι σίγουρος, με όποια τιμωρία κι αν τον επιπλήξει, δεν μπορεί να τον διώξει χωρίς να χάσει, αφού λένε οι υπεύθυνοι, έχει αναλάβει τον πόλεμο που φούντωσε στην Κύπρο και τώρα είναι σ’ εξέλιξη. Όλοι το ξέρουν κατά βάθος πως δεν υπάρχει άλλος του δικού του αναστήματος να ηγηθεί της εκστρατείας, που όλους μας ενδιαφέρει τόσο. Γι’ αυτό παρόλο που τον μισώ για τα βασανιστήρια της κόλασης, οι περιστάσεις μ’ αναγκάζουνε προς το παρόν να υψώνω σημαία ανακωχής και σήματα να κάνω αγάπης, που, φυσικά, δεν έχουνε καμία σημασία. Για να τον βρείτε σίγουρα, οδηγήστε το πλήθος στο πανδοχείο «Ο Τοξότης», όπου θα είμαι κι εγώ μαζί του. Λοιπόν σας χαιρετώ.

μετάφραση: Ερρίκος Μπελιές

                       

"Κεντήματα" Μαργιάν Σατραπί

   

   Απορημένος και συγκλονισμένος από την δολοφονική επίθεση στο Παρίσι σκέφτηκα να ξαναπιάσω στα χέρια μου μια εικονοϊστορία ...  ένα graphic novel... Τα ΚΕΝΤΗΜΑΤΑ  της Μαργιάν Σατραπί...για να φέρω πάλι στο μυαλό μου ένα τρόπο ζωής που όσο μακρυά φαντάζει, άλλο τόσο συχνά μας επισκέπτεται και κάνει αισθητή την παρουσία του... 

  Ο τίτλος ίσως εσκεμμένα σε προσανατολίζει ότι τα κύρια πρόσωπα του έργου είναι γυναίκες...οι γυναίκες είναι αυτές που κεντούν...μόνο που σ΄ αυτή την περίπτωση κεντούν ιστορίες...η κλωστή και το βελόνι είναι είναι οι λέξεις και η φωνή...

  Βρισκόμαστε στο Ιράν (μάλλον στην Τεχεράνη) και εννέα γυναίκες πίνοντας σαμοβάρι συζητούν... εννέα γυναίκες που προέρχονται και από τις τρεις ηλικιακά γενεές...και τα θέματά τους είναι το εξής ένα: άντρες και ... έρωτας...θέμα αγαπημένο για συζήτηση, θέμα εμμονικό για συζήτηση όταν δεν μπορείς να το βιώσεις και να το απολαύσεις... και προφανώς η πατριαρχική δομή της κοινωνίας δεν δίνει την ευκαιρία στις γυναίκες να αποφασίζουν για τον έρωτα και να τον απολαμβάνουν...

   Όπως η Ναχίντ που δεν ήταν παρθένα...και παντρεύτηκε... και θα έπρεπε να αποδείξει την παρθενία της ... και πήρε ένα ξυραφάκι ... για να σφίξει τα πόδια της όταν θα έκανε έρωτα .. και να τρέξει αίμα... αλλά όμως από την ταραχή της...βιάζεται ... και ματώνει και το όργανο και του άντρα της...

   Οι συζητήσεις αυτές δεν έχουν κάτι το μοιρολατρικό...φαίνονται για ρεαλιστικές, σαρκαστικές απεικονίσεις με την απαραίτητη αφηγηματική ελευθερία...οι γυναίκες δέχονται την κατάσταση...και αναπτύσσουν αντισώματα...μαθαίνουν να ζουν σ΄ αυτή την κατάσταση...και μαθαίνουν να χειρίζονται και την κατάσταση και τους άντρες...οι γυναίκες βρήκαν ένα κοινό κώδικα που τις ενώνει...τον κώδικα του... παράνομου...

   Τελικά το θύμα είναι ο άντρας ... που όσο νομίζει ότι είναι ο αφέντης του σπιτιού... άλλο τόσο τρίζει το σπίτι του συθέμελα!

Αγγέλα Καστρινάκη «Και βέβαια αλλάζει!»

   Η Αγγέλα Καστρινάκη συγκαταλέγεται ανάμεσα στις αγαπημένες μου συγγραφείς. Γι΄ αυτό ευθύνεται η «Φιλοξενούμενη», μια συλλογή σύντομων διηγημάτων, μια καταγραφή  «νεανικών φλερτ», όπως μου τα χαρακτήρισε και η ίδια. Το προσωπικό ως ευχάριστο…Αυτό ίσως με τράβηξε, η ευχάριστη μαγεία που δημιουργούσε με τον αναγνώστη διηγούμενη προσωπικές στιγμές. Σαν να ακούς μια αγαπημένη σου φίλη. Κατόπιν διάβασα ένα μυθιστόρημά της (το μοναδικό που έγραψε) «‘Έρωτας τον καιρό της ειρωνείας», πάλι ο έρωτας να αποτελεί πυρηνικό στοιχείο. Αυτή τη φορά ο έρωτας συμπυκνώνεται χρονικά, γιατί η τεχνολογία και κυρίως τα ηλεκτρονικά μέσα δικτύωσης επιταχύνουν τόσο την εκδήλωση όσο και την καταστροφή του ερωτικού αισθήματος. Το βιβλίο αυτό το διάβασα ένα από τα προηγούμενα καλοκαίρια (πάνω από πέντε χρόνια;) σ΄ ένα πλοίο που πήγαινα στη Σίφνο. Και απέναντί μου να κάθεται μια γυναίκα που μου έμοιαζε με την Αγγέλα Καστρινάκη, με βάση τουλάχιστον τη φωτογραφία που είχα στο βιβλίο της. Σκέφτηκα να της μιλήσω, αλλά τελικά δεν το αποφάσισα. Όταν της εκμυστηρεύθηκα τη σκηνή αυτή τηλεφωνικά στη συνομιλία που είχαμε (θα αναφερθώ και σ΄ αυτή), μου είπε γελώντας πως στη Σίφνο δεν έχει ταξιδέψει, οπότε μάλλον σωστά έπραξα και δεν έπιασα την κουβέντα μ΄ εκείνη την άγνωστη γυναίκα…όχι για άλλο λόγο, αλλά γιατί συνοδευόταν…

       Και φτάνουμε στην περσινή χρονιά… 2014… νέο αφήγημα από την Αγγέλα Καστρινάκη. Εγώ εν τω μεταξύ ξεκίνησα εθελοντικά μια ραδιοφωνική εκπομπή στην ΕΡΑ Σερρών με θέμα το βιβλίο και … να η ευκαιρία. Την αναζήτησα διαδικτυακά και αυτή τη φορά την βρήκα. Την Αγγέλα. Προμηθεύτηκα και το βιβλίο και το διάβασα για να έχω άποψη κυρίως για την μυθοπλαστική της πορεία από το 1991 (Φιλοξενούμενη) μέχρι και το 2014 (Και βέβαια αλλάζει), φρεσκάρισα στο μυαλό μου την υπόθεση στο «‘Έρωτας στον καιρό της ειρωνείας», διάβασα και κάποια σκόρπια διηγήματά της και μία Πέμπτη πρωί η τηλεφωνική συνομιλία πραγματοποιήθηκε… Τελικά νομίζω ότι η γνωριμία με ένα συγγραφέα, έστω και τηλεφωνική, επιβεβαιώνει την λογοτεχνική περσόνα. Μετά την πρώτη αμηχανία ακολουθεί αυτή η ευχάριστη μαγεία. Σαν να μιλάς με μια αγαπημένη σου φίλη….

        Και για το αφήγημα (ούτε διήγημα ούτε μυθιστόρημα)… μια προσωπική, πολυφωνική καταγραφή μιας συγκεκριμένης περιόδου από το 1973 έως το 1979 μέσα από τα μάτια της ηρωίδας, της Ειρήνης, αλλά και άλλων προσώπων που την πλαισιώνουν. Η αφήγηση της πρωταγωνίστριας καλύπτει την πορεία της προς την ενηλικίωση από τα 13 της χρόνια κι έπειτα. Μια περίοδος της ζωής του ανθρώπου ούτως ή άλλως έκρυθμη και υπερβολική. Αλλά και μια ιστορική συγκυρία για την Ελλάδα πάλι ούτως ή άλλως έκρυθμη και υπερβολική. Αυτά τα δύο συνιστούν ένα εκρηκτικό μείγμα. Στη διήγηση το αυτοβιογραφικό μπερδεύεται με το μυθοπλαστικό και το προσωπικό με το συλλογικό. Όσο για τον τίτλο … «Και βέβαια αλλάζει» …  Ποιος το υποκείμενο; Ο άνθρωπος… Για τα μάτια της νεαρής Ειρήνης και βέβαια αλλάζει ο άνθρωπος. Για τα μάτια όμως της ώριμης αφηγήτριας, ίσως αυτό φαντάζει μια γλυκιά ουτοπία. Εγώ θα κρατήσω μέσα από την αφήγηση την επίσκεψη της ηρωίδας στις Σέρρες για να παρακολουθήσει μια ομιλία του Λεωνίδα Κύρκου (που είναι ένα πραγματικό γεγονός) και θα ευχηθώ μια νέα επίσκεψη της Αγγέλας στις Σέρρες (να γίνει ένα πραγματικό γεγονός)!!    

"Το παλίμψηστο του Αρχιμήδη" Γκρέτα Χριστοφιλοπούλου

Βιβλιοπαρουσίαση δεν είναι είναι η στυγνή, ξερή παράθεση πληροφοριών για το βιβλίο. Αυτό το πετυχαίνει κανείς διαβάζοντας και το οπισθόφυλλο του βιβλίου ή μια βιβλιοκριτική στο διαδίκτυο. Βιβλιοπαρουσίαση είναι η ζωντανή προσέγγιση του βιβλίου. Δεν το τοποθετούμε σε ένα νεκροτομείο για να καταλήξουμε με την ακρίβεια ενός ιατροδικαστή σε αλήθειες και αξιώματα. Βιβλιοπαρουσίαση σημαίνει τροφή για σκέψη. Σημαίνει συζήτηση, αντικρουόμενες απόψεις, διαφορετικές τοποθετήσεις.

ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΑ: Η Γκρέτα Χριστοφιλοπούλου είναι δημοσιογράφος, άρα και η επαφή της με τον γραπτό λόγο δεδομένη, εξειδικευμένη στο οικονομικό ναυτιλιακό ρεπορτάζ. Έχει παρουσιάσει στη ΝΕΤ τη σειρά ντοκιμαντέρ «Οι κυρίαρχοι των θαλασσών». (δεδομένη άραγε κι η σχέση της με τη θάλασσα;) Το διήγημά της «Πειραιάς και Pireus» απέσπασε το δεύτερο βραβείο στον ετήσιο διαγωνισμό διηγήματος της Φιλολογικής Στέγης Πειραιώς, ενώ τον Απρίλιο του 2004 κυκλοφόρησε το πρώτο της μυθιστόρημα «Η τέχνη της ζωής». Το βιβλίο παρακολουθεί την ιστορία μιας οικογένειας που αρχίζει από την Τεργέστη το Μάρτιο του 1824 και εκτυλίσσεται στο πολιορκημένο Μεσολόγγι, τα λιμάνια της μαύρης θάλασσας, την Πόλη, τη Βοστόνη, το Παρίσι του μεσοπολέμου, τη λεηλατημένη Σμύρνη και φτάνει στην Καλαμάτα του σήμερα. Έχει εκδώσει το 2005 τη μελέτη «Στου κύκλου τα γυρίσματα» ξετυλίγοντας ήθη, έθιμα, λαϊκές παραδόσεις και δοξασίες.

ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑ: Στο εξώφυλλο του βιβλίου διαβάζουμε ότι το έργο κατατάσσεται ειδολογικά στο ιστορικό μυθιστόρημα. (πράγματι είναι;) Το ιστορικό µυθιστόρηµα θεωρείται ότι λειτουργεί ως συµπλήρωµα της ιστορικής βιβλιογραφίας, ότι αποτελεί ένα είδος εκλαΐκευσης της ιστορίας, η οποία γίνεται µε αυτόν τον τρόπο προσβάσιµη στο ευρύ κοινό. Μήπως και ο Ηρόδοτος δεν πληρούσε αυτές τις προϋποθέσεις και δεν είχε χαρακτηριστεί στην αρχαία Αθήνα πατέρας της ιστορίας; 

Η συγγραφέας σε μια συνέντευξή της αναφέρει ότι η ιστορική αλήθεια με την αφηγηματική γραφή μπλέκονται μοιραία αλλά είναι αμφότερες ορατές και αντιληπτές. Επιχειρώντας να προσεγγίσουμε το ιστορικό μυθιστόρημα θα λέγαμε ότι ως προς το χρόνο διαδραµατίζεται µια µε δύο γενιές πριν από αυτήν του συγγραφέα, που προϋποθέτει ένα ρεαλιστικό γεωγραφικό και ιστορικό ñ πολιτιστικό περιβάλλον, που περιλαµβάνει την παρουσίαση ενός τουλάχιστον ιστορικού προσώπου. 

ΠΡΩΤΗ ΤΟΠΟΘΕΤΗΣΗ: Το μυθιστόρημα της Γκρέτας Χριστοφιλοπούλου αρχίζει αφηγηματικά το 287 π.Χ. με μία γέννηση, χρονιά κατά την οποία γεννιέται ο Αρχιμήδης, και κλείνει τις αρχές του 13ου αιώνα με ένα γάμο. Ο χρόνος τρέχει ανά τους αιώνες. Οι τόποι εναλλάσσονται (Σικελία, Αλεξάνδρεια, Κων/πολη, Παλαιστίνη, Αθήνα),κι ο … πρωταγωνιστής: το έργο του Αρχιμήδη. Όχι ο ίδιος ο Αρχιμηδης, αλλά το έργο του. Η δικαίωση του δημιουργού. Ο ίδιος πεθαίνει, όμως το δημιούργημά του ζει.

ΤΟ ΠΑΛΙΜΨΗΣΤΟ ΤΟΥ ΑΡΧΙΜΗΔΗ: Παλίμψηστο είναι ένα χειρόγραφο το οποίο με τη χρήση των κατάλληλων μεθόδων είχε καθαριστεί από την αρχική γραφή προκειμένου να επαναχρησιμοποιηθεί. Το Παλίμψηστο του Αρχιμήδη είναι ένα βιβλίο κατασκευασμένο από περγαμηνή (μεμβράνη από επεξεργασμένο δέρμα ζώου η οποία είναι κατάλληλη για γραφή) στο οποίο αναγράφονται προσευχές της Ορθόδοξης εκκλησίας. Ωστόσο κάτω από τα θρησκευτικά κείμενα διακρίνονται ίχνη αρχαιότερης γραφής τα οποία σβήστηκαν προκειμένου να επαναχρησιμοποιηθεί η περγαμηνή για τη συγγραφή των εκκλησιαστικών κειμένων. 

ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΠΑΛΙΜΨΗΣΤΟΥ: Ο κώδικας γράφηκε κατά το τέλος του 10ου αιώνα, πιθανώς στην Κωνσταντινούπολη. Περιείχε τουλάχιστον επτά έργα του Αρχιμήδη. Αργότερα ο κώδικας μετατράπηκε σε παλίμψηστο. Πότε και πού έγινε αυτό; Ποιος ήταν ο υπεύθυνος για αυτήν την πράξη; Στα ερωτήματα αυτά μέχρι πρότινος δεν υπήρχε απάντηση. Όμως μία ομάδα επιστημόνων κατόρθωσε να διαβάσει σε μια σελίδα του χειρογράφου την ταυτότητα του μοναχού που έσβησε το κείμενο του Αρχιμήδη και έγραψε επάνω από αυτό άλλο κείμενο. Το όνομά του ήταν Ιωάννης Μύρωνας. Αυτός, ολοκλήρωσε το έργο της μετατροπής του χειρογράφου του Αρχιμήδη σε εκκλησιαστικό κείμενο.

ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ: Το μυθιστόρημα της Χριστοφιλοπούλου ένα υβριδικό, σπονδυλωτό, πολυσύνθετο έργο με τρία ευδιάκριτα μέρη:

Το πρώτο πραγματοποιεί τη βιογράφηση του Αρχιμήδη. Έχουμε στοιχεία μυθιστορηματικής βιογραφίας. Την γέννησή του, τις σπουδές του στην Αλεξάνδρεια, και την επιστροφή του στις Συρακούσες,

Το δεύτερο μέρος έχει ιστορική αφήγηση που δείχνει το μένος των Χριστιανών εναντίον των αρχαιοελληνικών σπουδών.

Το τρίτο μέρος μετατρέπεται σε ιστορικό μυθιστόρημα, με χαρακτήρες και διαλόγους, με μυθοπλασία και πλοκή, με αλληλουχία επεισοδίων. Από την μια πλευρά στέκεται ο Ιωάννης ο Μύρωνας, ο ταλαντούχος γραφέας, αλλά και ύπουλος σκοταδιστής ρασοφόρος ο οποίος μετατρέπει το χειρόγραφο του Αρχιμήδη σε ειλητάριο με ορθόδοξες προσευχές. Από την άλλη πλευρά στέκεται ο Χριστόφορος ένας χαρισματικός ηγούμενος στην μονή Παντοκράτορος στην Κων/πολη, ένα πνεύμα αντιδογματικό και ελεύθερο που επιχειρεί να διασώσει το θησαυρό της αρχαίας ελληνικής κληρονομιάς. Κι ανάμεσά τους το παλίμψηστο του Αρχιμήδη.

ΑΡΧΙΜΗΔΗΣ: Γεννήθηκε στις Συρακούσες στη Σικελία, το 287 π. X. Η οικογένειά του ήταν εύπορη και είχε συγγένεια με τον τύραννο των Συρακουσών Ιέρωνα, ενώ ο πατέρας του ονομαζόταν Φειδίας και ήταν αστρονόμος. Ο Αρχιμήδης σπούδασε στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου και επέστρεψε στις Συρακούσες όπου ασχολήθηκε με τη μελέτη των μαθηματικών, με την επινόηση και την κατασκευή μηχανικών εφευρέσεων και με τη συγγραφή βιβλίων. Ήταν ένας από τους πλέον διάσημους αρχαίους ερευνητές και διέθετε μια πολυσύνθετη και πολυτάλαντη προσωπικότητα, ενώ χαρακτηρίζεται ως ένας από τους μεγαλύτερους μαθηματικούς όλων των εποχών. Πρωτοστάτησε στην άμυνα των Συρακουσών ενάντια στους Ρωμαίους αξιοποιώντας πολλές εφευρέσεις του. Όμως, τελικά, σι Ρωμαίοι, υπό την ηγεσία του στρατηγού Μάρκελλου, κατέλαβαν τις Συρακούσες μετά από τριετή πολιορκία και ο Αρχιμήδης σκοτώθηκε από έναν Ρωμαίο στρατιώτη, παρά τις ρητές εντολές του Μάρκελλου να προστατευθεί η ζωή του μεγάλου επιστήμονα. Θρυλείται πως ο Αρχιμήδης μελετούσε κάποιο γεωμετρικό πρόβλημα όταν ο Ρωμαίος στρατιώτης του ζήτησε να τον ακολουθήσει και πως του απάντησε «Μη μου τους κύκλους τάραττε», πριν εκείνος εξοργιστεί και τον σκοτώσει. Ο θάνατός του συνέβη το 212 π.Χ. Λέγεται πως πάνω στον τάφο του υπήρχε ένα γλυπτό το οποίο απεικόνιζε μια σφαίρα μέσα σε έναν κύλινδρο. Το σχήμα αυτό θεωρείτο από τον ίδιο τον Αρχιμήδη, ως η λύση σε ένα πρόβλημα που μελέτησε και ως το μεγαλύτερο επιστημονικό επίτευγμα που είχε πραγματοποιήσει.

"Η Μήδεια δεν χόρεψε ποτέ" Πασχαλία Τραυλού

Η Πασχαλία Τραυλού μας επισκέφθηκε στις Σέρρες για μια παρουσίαση του τελευταίου της βιβλίου με τίτλο "Η Μήδεια δεν χόρεψε ποτέ". Μου πρότειναν να το προλογίσω και να συζητήσω με τη συγγραφέα κατά την παρουσίαση. Ιδιαιτέρως ενδιαφέρον...Με την Πασχαλία εξάλλου αποδείχθηκε ότι ήμασταν και συμφοιτητές, εγώ λίγο μεγαλύτερος, καθώς αποφοιτήσαμε από το ίδιο πανεπιστήμιο και τμήμα...κλασσική φιλολογία Αθήνας...Και το ερώτημα που πρώτα μου γεννήθηκε...Μπορεί ένας φιλόλογος να γίνει ένας πρωτότυπος συγγραφέας;

ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ ΤΙΙΤΛΟΥ: Ο τίτλος αποτελείται από δύο μέρη: α) η Μήδεια, β) δεν χόρεψε ποτέ.

Α) ΜΗΔΕΙΑ: Η Μήδεια είναι η γνωστή τραγική ηρωίδα του Ευριπίδη. Είναι αυτή που βοήθησε τον Ιάσωνα στην αποστολή του να κλέψει το χρυσόμαλλο δέρας. Είναι αυτή που σκότωσε τον αδελφό της για να φυγαδεύσει τον Ιάσωνα. Αυτή που εγκατέλειψε οικογένεια και πατρίδα για χάρη του Ιάσωνα. Που ακολούθησε τον Ιάσωνα στην Αθήνα. Που απέκτησε παιδιά μαζί του. Αυτή δηλαδή που ερωτεύτηκε με παράφορο πάθος τον Ιάσωνα. Κι όταν ο Ιάσωνας την εγκατέλειψε για μια άλλη γυναίκα, τότε η Μήδεια σφάζει τα παιδιά της. Και η Μήδεια γίνεται ένα σύμβολο …. η παιδοκτόνος.

Β) Ο ΧΟΡΟΣ ΤΗΣ ΜΗΔΕΙΑΣ: Η Πασχαλία Τραυλού όμως δεν αρκείται σ΄ αυτή την ερμηνεία της πράξης της Μήδειας. Δεν την ικανοποιεί το ερωτικό πάθος και η ερωτική εκδίκηση ως αιτία του φονικού της Μήδειας. Ακόμη κι αυτή τη δολοφονική πράξη της ηρωίδας την προσεγγίζει ως σύμπτωμα μιας βαθύτερης αιτίας. Μια βαθύτερη αιτία φωλιάζει μέσα στην ψυχή της.  Μήπως τελικά αν ο σύντροφός της τής είχε χαρίσει έναν τελευταίο χορό, λίγο πριν την εγκαταλείψει, όπως φάνηκε αυτή να το ζητά, μήπως αυτό θα λειτουργούσε καταπραϋντικά άρα και αποτρεπτικά, όπως θέλει να πιστεύει ο σύντροφός της; Μήπως έτσι με την τελευταία εκδήλωση αγάπης από μέρους του θα μπορούσε να αποφευχθεί η τραγωδία; Η Μήδεια δεν χόρεψε ποτέ, όπως λέει και ο τίτλος, αλλά και να χόρευε, το έγκλημα θα το διέπραττε. Η έλλειψη αγάπης είναι πράγματι η αιτία του εγκλήματος, αλλά έχει ρίζες βαθιές.

ΕΝΑ ΠΕΡΙΣΤΑΤΙΚΟ:  Η Έλλη, ένα από τα πρόσωπα του έργου, δέχεται ως δώρο από τον εραστή της  ένα κουτάβι. Δεν γνωρίζει όμως τότε ότι ο εραστής της το απέσπασε βίαια από τη μητέρα του, όπως και τα άλλα δύο κουτάβια από τα τρία που συνολικά γέννησε. Όταν τελικά το μαθαίνει, θέλει να κάνει ένα πείραμα: να επιστρέψει το κουτάβι (που πλέον μεγάλωσε κι έγινε σκύλος) στη μητέρα του. Η ελπίδα της ήταν μια δραματική μεταξύ τους αναγνώριση, μια επανασύνδεση. Το αποτέλεσμα; Τα δύο ζώα ήταν δύο πλάσματα άγνωστα μεταξύ τους, δίχως να τα ενώνει τίποτε. Ο σκύλος της Έλλης πλησίασε τη μάνα του ακόμη και με ερωτικές διαθέσεις. Και η Έλλη μονολογεί: «Μπορεί τα ένστικτα να είναι έμφυτα σε όλους, όμως η αγάπη είναι μια ολωσδιόλου επίκτητη διαδικασία».

ΣΥΝΤΟΜΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ: Η Αιμιλία Στρατάκη πραγματοποιεί ένα αποτρόπαιο έγκλημα. Δολοφονεί τα παιδιά της. Στο δικαστήριο, με αφορμή τη δίκη, τέσσερα πρόσωπα γνωρίζονται. Ο Μίνωας που είναι ο δικηγόρος της δολοφόνου, ο Νικήτας, που είναι ψυχολόγος, ο Αλέξανδρος που είναι ζωγράφος-σκιτσογράφος καταζητούμενων και η Έλλη που είναι συγγραφέας. Και οι τέσσερις επιχειρούν να προσεγγίσουν και να διαλευκάνουν το φόνο. Αυτό που τελικά πετυχαίνουν είναι να ξεσκεπάσουν και να διαφωτίσουν τον εαυτό τους.

ΤΟ ΔΙΚΑΣΤΗΡΙΟ ΩΣ ΘΕΑΤΡΟ: Η συγγραφέας χωρίς περιστροφές και καθυστερήσεις μας τοποθετεί στην ουσία του έργου της. Μια δίκη μέσα σε μια αίθουσα δικαστηρίου. Αυτή η αίθουσα δικαστηρίου λειτουργεί σαν την σκηνή ενός αρχαίου θεάτρου με την κατηγορουμένη ως πρωταγωνίστρια και τους θεατές του έργου να κάθονται στα έδρανα. Μονάχα που οι θεατές διεισδύουν μέσα στο έργο, γίνονται και αυτοί ήρωες, ήρωες και πρωταγωνιστές της προσωπικής τους τραγωδίας.

ΣΥΝΤΟΜΟΣ ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ:  Στο μυθιστόρημα είναι εμφανής η αναλογία στη σύνθεση και την εξέλιξη της ιστορίας. Τα πρόσωπα εναλλάσσονται, τα ονόματα αλλάζουν, αλλά τα ανθρώπινα δράματα παραμένουν τα ίδια. Σε πρώτο πλάνο μπαίνει η ερωτική προδοσία, που αποτελεί το βασικό μοτίβο της ιστορίας. Σ΄ ένα ζευγάρι, σ΄ ένα παντρεμένο ζευγάρι, μετά από ένα διάστημα ακολουθεί η ρουτίνα, η μονοτονία, η επανάληψη. Τότε ο ένας από τους δύο, είτε ο άντρας είτε η γυναίκα, θα αναζητήσει μια αλλαγή, μια αταξία. Και όλο και θα βρεθεί  κάποιος που θα ικανοποιήσει αυτή την επιθυμία. Κάποιος χωρίς ηθικές αναστολές που αναζητά μια πρόσκαιρη ερωτική περιπέτεια. Το μόνο ζευγάρι που φαίνεται να διασώζεται από τη φυσική φθορά του έρωτα είναι ένα ζευγάρι ομοφυλοφίλων (ο Αλέξανδρος και ο Ανέστης), ίσως γιατί δεν αποτελεί ένα ζευγάρι με την παραδοσιακή έννοια του όρου, στηρίζεται επομένως σε μια πιο ελεύθερη σχέση, ίσως όμως και γιατί αυτό που τελικά θα τους προλάβει να τους χωρίσει είναι ο θάνατος. Ο θάνατος πρόλαβε τη φθορά.

Ποιες είναι τώρα οι συνέπειες της απιστίας; Άλλοι το αποδέχονται: ο Νικήτας δέχεται τη Μαργαρίτα πίσω (είναι άραγε τυχαίο ότι άντρας είναι αυτός που αποδέχεται την κατάσταση; Όχι ότι συγχωρεί, αλλά αποδέχεται). Άλλος όμως δεν αποδέχεται: η Ροδή διώχνει το Μίνωα, κι όχι μόνο αυτό, αλλά και η ίδια μεταμορφώνεται σ΄ ένα ερωτικά ποθητό πλάσμα. Υπάρχουν όμως κι αυτοί που φτάνουν στα άκρα.

ΠΟΙΟΙ ΚΑΙ ΓΙΑΤΙ ΚΑΠΟΙΟΙ ΦΘΑΝΟΥΝ ΣΤΑ ΑΚΡΑ: Η μία είναι η Έλλη, η συγγραφέας. Αυτή σκοτώνει το έμβρυο που κρύβει μέσα στην κοιλιά της. Η άλλη είναι η Αιμιλία, που σκοτώνει και αυτή το έμβρυο που κρύβει στην κοιλιά της, αλλά και τα δύο της παιδιά. Η πρώτη, η Έλλη, δεν είναι ποινικά κολάσιμη, καθώς η άμβλωση δεν συνιστά φόνο. Η Αιμιλία όμως είναι. Η Αιμιλία είναι η Μήδεια. Είναι η τραγική φιγούρα που διέπραξε το φονικό, ζει με τις τύψεις της και φαίνεται ότι δεν μετανιώνει. Δύσκολο να απαντήσει κανείς γιατί κάποιος φθάνει στα άκρα. Χρειάζεται μια καταβύθιση στην ψυχή για να εντοπίσει κανείς το σύμπλεγμα των αιτών. Αυτό επιχειρεί να μας κάνει η συγγραφέας, ένα ψυχογράφημα…  

Η κάθαρση:  Η κάθαρση ξεκινά με τον εντοπισμό της αιτίας. Και για την ηρωίδα η αιτία είναι έλλειψη αγάπης. Η επιλογή για σωτηρία είναι θέμα του καθενός προσωπικά. Η πραγματοποίηση όμως αυτής της επιλογής απαιτεί δύο ανθρώπους…

ΕΡΓΟ ΜΥΣΤΗΡΙΟΥ: Το μυθιστόρημα ακολουθεί μια γραμμική αφήγηση , μας γεννά μια σειρά ερωτηματικά για να καταλήξουμε στο τέλος στη λύση του. Είναι ένα έργο μυστηρίου, γιατί και η ψυχή του ανθρώπου είναι από μόνη της ένα μυστήριο που απαιτεί εξιχνίαση.