ΒΙΒΛΙΟ - Εντοπιότητα και λογοτεχνία

Είναι δυνατόν στην εποχή μας ο τόπος καταγωγής ή διαμονής ενός συγγραφέα να επηρεάσει κάποιο έργο του ή και το σύνολο της λογοτεχνικής του δημιουργίας; Ή μήπως στην εποχή του ηλεκτρονικού τύπου και των εύκολων και γρήγορων μετακινήσεων ομοιογενοποιείται και  το δημιουργικό έργο; Και μάλιστα τι συμβαίνει στα όρια μέσα του ίδιου του κράτους; Η Μακεδονία, η Θράκη, η Κρήτη, ή η Θεσσαλονίκη, το Ναύπλιο, ο Βόλος, μπορούν να αποτελέσουν το μυθιστορηματικό μικρόκοσμο των συγγραφέων; Η Ελισάβετ Κοτζιά από την Καθημερινή δίνει τη δική της προσέγγιση.

Στο δεύτερο μισό του περασμένου αιώνα πραγματοποιήθηκαν οι γνωστές μαζικές μετακινήσεις πληθυσμών από την ύπαιθρο στο άστυ, από την επαρχία στο κέντρο, από όλη την Ελλάδα στην Αθήνα. Είχαμε τις γνωστές αποδιαρθρώσεις των τοπικών κοινοτήτων, είχαμε την ερήμωση της υπαίθρου και τη μεταγενέστερη επιστροφή κάποιων τμημάτων πληθυσμού, είχαμε τις τεράστιες γλωσσικές, εθιμικές και πολιτισμικές ομογενοποιήσεις μέσα απ’ την εκπαίδευση και την επικοινωνία των μαζικών μέσων. Tα τελευταία είκοσι χρόνια είδαμε ακόμα τις γνωστές σαρωτικές μεταβολές: μείωση της εθνικής ομοιογένειας με την είσοδο μεταναστευτικών πληθυσμών, ομογενοποίηση του τοπίου με την τουριστική ανάπτυξη και την εξάπλωση πανομοιότυπων τρόπων διασκέδασης. Τι μαρτυρίες μάς παρέχει για όλα αυτά η λογοτεχνία;

Πώς αντιλαμβάνονται τα υποκείμενα την ταυτότητά τους; Σε ποιες ομάδες εντάσσουν τον εαυτό τους και πού λογοδοτούν; Παρουσιάζονται ως μέλη κάποιας αδιαφοροποίητης κοινότητας τα όρια της οποίας συμπίπτουν με τα όρια της εθνικής επικράτειας, επομένως δεν έχουν σημασία οι τόποι μέσα στους οποίους κινούνται; Ή οι τοπικότητες τονίζονται, υπογραμμίζονται και αποκτούν πρωταγωνιστικό ρόλο; Νοσταλγεί η λογοτεχνία το παρελθόν; Αντιλαμβάνεται την ομογενοποίηση ως στοιχείο ισοπέδωσης και προσπαθεί να την ξορκίσει υπερτονίζοντας τις ιδιαιτερότητες που διαφοροποιούν; Ή προσυπογράφει τα νέα δεδομένα προσχωρώντας αδιαμαρτύρητα στην καινούργια συνθήκη;

Μια γρήγορη ματιά στην πεζογραφική παραγωγή των τελευταίων δέκα ετών δείχνει πως ο τόπος εξακολουθεί να κατέχει ρόλο πρωταγωνιστή. Οχι μόνον γνωρίζουμε το γεωγραφικό στίγμα όπου εκτυλίσσονται οι ιστορίες, αλλά για τον αφηγητή και τους ήρωές του αποκτά ιδιαίτερη σημασία πως τα γεγονότα λαμβάνουν χώρα εκεί ακριβώς και όχι αλλού. Οχι σπάνια, άλλωστε, από μόνη της η τοπωνυμική αναφορά φορτίζει. Ας πάρουμε ενδεικτικά τον ελληνικό Βορρά και τον ελληνικό Νότο. Τα βιβλία για τη Μακεδονία γραμμένα από Μακεδόνες πεζογράφους αφθονούν: Γιώργος Σκαμπαρδώνης «Μεταξύ σφύρας και Αλιάκμονος», Αντώνης Σουρούνης «Το μονοπάτι δίπλα στη θάλασσα», Αλεξάνδρα Δεληγιώργη «Γυναίκες ή σκοτεινή ύλη», Σάκης Σερέφας «Θα γίνω ντιζέζ», Πέτρος Μαρτινίδης «Η ελπίδα πεθαίνει τελευταία», Σοφία Νικολαΐδου «Απόψε δεν έχουμε φίλους», Τάσος Χατζητάτσης «Σα σπασμένα φτερά», Σάκης Τότλης «Ιντερσίτι», Γιώργος Γκόζης «Ο νυχτερινός στο βάθος», Λευτέρης Μαυρόπουλος «Το άλλο μισό μου πορτοκάλι», Δημοσθένης Καμπούρης «Στη βροχή με μηχανάκι», Ηλίας Παπαμόσχος «Λειψή αριθμητική». Η Θεσσαλονίκη άλλωστε προσελκύει εραστές απ’ όλη την Ελλάδα: Δημήτρης Μίγγας «Της Σαλονίκης μονάχα…», Αργύρης Παυλιώτης, «Παράξενοι ελκυστές», Ελενα Χουζούρη «Σκοτεινός Βαρδάρης», Νίκος Δαββέτας «Εβραία νύφη». Στους γεωγραφικούς αντίποδες η Κρήτη: Γιώργης Γιατρομανωλάκης «Ο παππούς μου και το κακό», Ρέα Γαλανάκη, «Φωτιές του Ιούδα, στάχτες του Οιδίποδα», Μάρω Δούκα «Το δίκιο είναι ζόρικο πολύ», Ιωάννα Καρυστιάνη «Κοστούμι από χώμα», Ελένη Γιαννακάκη «Περί ορέξεως και άλλων δεινών». Και για να επεκταθούμε στην υπόλοιπη επικράτεια ενδεικτικώς σημειώνω συγγραφείς και τόπους: Η Ηπειρος με τους Σωτήρη Δημητρίου, Γιάννη Καλπούζο, Βασίλη Γκουρογιάννη και Τηλέμαχο Κώτσια, η Θράκη με τον Μισέλ Φάις, η Θεσσαλία με τον Κώστα Ακρίβο. Η Αθήνα τέλος με αθηναιογράφους, ντόπιους και μη, όπως οι Ερση Σωτηροπούλου, Μάρω Δούκα, Ιωάννα Καρυστιάνη, Γιώργης Γιατρομανωλάκης, Βαγγέλης Ραφτόπουλος, Ευγένιος Αρανίτσης, Τατιάνα Αβέρωφ, Γεράσιμος Δενδρινός.

Οι τόποι καταγωγής δεν έχασαν στις μέρες μας το νόημά τους. Ακόμα και αν οι πεζογράφοι δεν ζουν πια εκεί. Ο πόθος υπάρχει. Και η διάθεση να φιλοτεχνηθεί μια μυθολογία γύρω απ’ αυτούς. Δεν θα συναντήσουμε βέβαια το αίσθημα του ξεριζωμένου που βρίσκαμε στον Ηπειρώτη Χριστόφορο Μηλιώνη που ασφυκτιούσε στην Αθήνα. Ισως διότι επικοινωνιακά και οικονομικά διαθέτει κανείς την πολυτέλεια (μέχρι αυτήν τη στιγμή τουλάχιστον) να μοιράζει τον χρόνο του ανάμεσα σε δύο τόπους. Εκείνο πάντως που παρουσιάζει ενδιαφέρον είναι να παρακολουθήσουμε κατά πόσον θα εξακολουθήσει να γράφεται και στο μέλλον πεζογραφία με ανάλογη γεωγραφική διασπορά. Να εκπροσωπούνται δηλαδή όλα τα γεωγραφικά διαμερίσματα. Διότι η εικόνα που προς το παρόν λαμβάνουμε όσον αφορά την καταγωγή των νεωτέρων πεζογράφων είναι ένα μοίρασμα της προέλευσης ανάμεσα στην Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη, αποτέλεσμα προφανώς της ισχυρής αστυφιλικής τάσης των δεκαετιών 1960 και 1970. Εντελώς ενδεικτικά λοιπόν αναφέρω: από τη Θεσσαλονίκη οι Νικολαΐδου, Γκόζης, Καμπούρης κ.ά. Από την Αθήνα οι Χειμωνάς, Χωμενίδης, Μιχαηλίδης, Μιχαλοπούλου, Δημητρακάκη, Μαρούτσου κ.ά.

ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ - Ντανίλο Κις

«Από παιδί ακόμα είχα μία νοσηρή υπερευαισθησία και η φαντασία μου μετέτρεπε τα πάντα σε ανάμνηση. Κάποιες φορές αρκούσε μία μόνο ημέρα, το διάστημα μεταξύ μερικών ωρών, μία συνηθισμένη αλλαγή τόπου, ώστε ένα καθημερινό γεγονός του οποίου τη λυρική αξία δεν ένιωθα όσο ζούσε μέσα μου να στεφανωθεί ξαφνικά με μια υπέροχη ηχώ... Δυο μέρες στην περίπτωσή μου, ήταν αρκετές για να αποκτήσουν τα πράγματα το έλεος της ανάμνησης.»
   Danilo Kis

 Ο Ντανίλο Κις είναι σέρβος συγγραφέας (Σούμποτιτσα 1935 - Παρίσι 1989). Δεν πρόλαβε να ζήσει τη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας. Δεν μίλησε γι'αυτήν, αν και ο ίδιος υπήρξε καθαρόαιμο παιδί της. Γεννήθηκε  από πατέρα Εβραίο που χάθηκε στο Άουσβιτς και μητέρα από το Μαυροβούνιο. Όπως λέει ο ίδιος στη «σύντομη αυτοβιογραφία» του: 

« Όταν ήμουν τεσσάρων χρονών (το 1939), την εποχή των αντισημιτικών νόμων στην Ουγγαρία, οι γονείς μου με είχαν βαφτίσει στην ορθόδοξη Εκκλησία της Αναστάσεως του Νόβι Σαντ και το γεγονός αυτό μου είχε σώσει τη ζωή.» Στο σταυροδρόμι τόσων θρησκειών και τόσων πατρίδων, ο Κις θα υπηρετήσει με το έργο του τη μοναδική του πατρίδα, τη λογοτεχνία. Για να γίνει ένας από τους πιο καθαρόαιμους και πιο ιδιότυπους λογοτέχνες του δευτέρου μισού τού εικοστού αιώνα.

Χαρακτηρίζεται από έντονο προσωπικό ύφος, το οποίο επηρεάζεται όμως και από τα σύγχρονα ευρωπαϊκά ρεύματα. Το πρώτο μυθιστόρημά του Ο κήπος, η στάχτη εκδόθηκε το 1965. Εμπνέεται συχνά από πραγματικά γεγονότα και ειδικότερα από το φαινόμενο των στρατοπέδων συγκέντρωσης και τη μοίρα των Εβραίων της πεδιάδας του Δούναβη, στην εποχή του Χίτλερ και του Στάλιν. 

Εξέδωσε επίσης το μυθιστόρημα Η κλεψύδρα και τη συλλογή διηγημάτων Ένας τάφος για τον Μπόρις  Νταβίντοβιτς σχετικά με τα θέματα αυτά.

 

Για το λακωνικό αριστούργημά του Ενας τάφος για τον Μπόρις Νταβίντοβιτς ο κορυφαίος αμερικανός κριτικός Ιρβινγκ Χάου είχε πει: «Είναι ένα πρώτης κατηγορίας βιβλίο, από τα καλύτερα πράγματα που διάβασα σχετικά με την εμπειρία του κομμουνισμού στην Ανατολική Ευρώπη». Και η Σούζαν Σόνταγκ: «Ο Κις ανήκει στους μετρημένους στα δάχτυλα του ενός χεριού μεγάλους συγγραφείς το δεύτερο μισό του 20ού αιώνα». Τα επτά αλληλένδετα αφηγήματα του βιβλίου εκτυλίσσονται στην Ανατολική Ευρώπη και αναφέρονται στους διωγμούς που εξαπολύθηκαν εναντίον φίλων και αντιπάλων την εποχή της έξαρσης του σταλινισμού. Ο Κις έλεγε πως είναι η απάντησή του στην Παγκόσμια ιστορία της ατιμίας του Μπόρχες. Μέσα από τις ιστορίες του, βασισμένες σε πραγματικά περιστατικά, συμπεραίνει ότι η παγκόσμια ατιμία είναι η ίδια η Ιστορία που καταβροχθίζει τα παιδιά της. Απηχήσεις από το 1984 του Οργουελ, το Μηδέν και το άπειρο του Κέσλερ και το Κόκκινο ιππικό του Μπάμπελ θα βρούμε στο Ενας τάφος για τον Μπόρις Νταβίντοβιτς, όμως ό,τι κυριαρχεί είναι ο διαμελισμός ενός κόσμου όπου η Ιστορία έχει μεταβληθεί σε αστυνομικό χρονικό της εξουσίας μετατρέποντας τους δημίους σε θύματα. Η Ιστορία είναι η κακή μάγισσα που μεταμορφώνει τους ανθρώπους σε ινδικά χοιρίδια επιβραδύνοντας τον χρόνο και δίνοντάς του αντίστοιχα τα ονόματα: επανάσταση και αντεπανάσταση. Ο Μπρόντσκι θεωρούσε το βιβλίο αυτό απόδειξη του ότι η Κομιντέρν υπήρξε ο Δούρειος Ιππος του 20ού αιώνα. Που σημαίνει: η ιδεολογία ήταν το προπέτασμα καπνού πίσω από το οποίο διαπράχθηκαν εν ψυχρώ και με γραφειοκρατική ακρίβεια αμέτρητα εγκλήματα.

Επίσης εξέδωσε τα Πρώιμα Βάσανα(1970), Po-etika I(1971),  Po-etikaII(1974), To μάθημα της ανατομίας(1978), Εγκυκλοπαίδεια των νεκρών(1983), Οικογενειακό τσίρκο(1993).

Τα «Πρώιμα Βάσανα» είναι μια συλλογή, ομόκεντρων θεματικά, σύντομων διηγημάτων. Δεν πρόκειται για απλό ερανισμό κειμένων της ίδιας αφηγηματικής κατηγορίας. Ο Ντανίλο Κις οργανώνει την αφήγησή του καλειδοσκοπικά. Κάθε ιστορία αποτελεί ένα στιγμιότυπο. Ο φακός εστιάζει, κάθε φορά, σε ένα συγκεκριμένο σημείο της εικόνας. Όμως, καθώς τα διηγήματα πηγαινοέρχονται μέσα στον χρόνο και τα ίδια πρόσωπα κυκλοφορούν ανάμεσά τους, η εικόνα σιγά σιγά συμπληρώνεται. Οι ήρωες δεν είναι κούφια ονόματα, έχουν συνήθειες και παρελθόν. H φύση δεν είναι ταμπλό βιβάν, σαλεύει και αλλάζει. Οι συγγραφικές νύξεις αποκτούν ξάστερο περιεχόμενο. Τα πρόσωπα και οι συμπεριφορές διατηρούν πολλαπλές όψεις. Σταθερός αφηγητής: ένα παιδί. Ένα παιδί με συγγραφική συνείδηση και μυθοπλαστική φαντασία. Παρακολουθούμε τη συγγραφική αυτοσυνειδησία να ελλοχεύει και να καθορίζει το αφηγηματικό βλέμμα. H παιδική αθωότητα υπάρχει, αλλά όχι νέτη σκέτη. Ο συγγραφέας δεν προτάσσει στην αφηγηματική μηχανή τη δήθεν παιδική αφέλεια. Τη συναιρεί με το εξ υστέρων ώριμο συγγραφικό βλέμμα.

Ο δρόμος με τις αγριοκαστανιές, μια βραδινή ενούρηση και ο φόβος της κοροϊδίας, ένα σκυλί που μιλά, ο καθαρισμός ενός κοτετσιού που γεμίζει το παιδικό κεφάλι με ψείρες, το γράψιμο μιας σχολικής έκθεσης και η βεβαιότητα ότι θα είναι η καλύτερη έκθεση της τάξης, η απώλεια μιας γκαστρωμένης αγελάδας, η δολοφονία νεογέννητων γατιών από σπαραχτική φιλανθρωπία, η καταστροφή ενός καλά θαμμένου ακριβού υφάσματος από αλογίσια κάτουρα: ορισμένα από τα θέματα των διηγημάτων της συλλογής. Το καθένα από μόνο του αποτελεί μια φλασιά οικογενειακής και τοπικής ιστορίας. Όλα μαζί, συνταιριασμένα, αποκαλύπτουν μια πολυπρισματική κινούμενη εικόνα μιας κοινωνίας, που έχει πια χαθεί.

Νοσταλγία; Ίσως. Ο Ντανίλο Κις περιγράφει έναν οριστικά χαμένο βουκολικό παράδεισο, μέσα σε μια άγρια εποχή. Τα παιδικά μάτια περιγράφουν αυτήν την βάναυση και βασανισμένη ομορφιά και ο ενσυνείδητος συγγραφέας την αποδίδει με περιγραφική εμμονή χαμένου παράδεισου. 

Στο έργο του διαπιστώνεται η επιδίωξη της τελειότητας των περιγραφών και πολύ μεγάλη επιμέλεια στις λεπτομέρειες και στο ύφος. Ο Ντανίλο Κις γράφει πεζογραφία με τον τρόπο της ποίησης: ακαριαία σύλληψη, εμμονή στη στιγμή, φράσεις που επανέρχονται και ορίζουν τον αφηγηματικό ρυθμό και τις εναλλαγές του, μικρές αφηγηματικές μονάδες. Κάποιες στιγμές, η δοσολογία γλυκίζει λίγο παραπάνω. Ένα σιρόπι νοσταλγίας καλύπτει σαν γλάσο το κείμενο. Είναι οι στιγμές που η ευαίσθητη και ασταθής ισορροπία ανάμεσα στην πεζολογική εκφορά και την ποιητική σύλληψη χάνεται. Το κείμενο γέρνει στη μεριά μιας θολής ποιητικότητας και της παρωχημένης νοσταλγίας. 

«Αν δεν είστε παιδί και υπερευαίσθητος, μπορείτε ν' αγαπάτε ένα σκύλο χωρίς απελπισία, χωρίς φόβο ότι θα τρελαθείτε, πως θα πεθάνετε από τον πόνο σας, αν σας τον πάρει ο πόλεμος...»  

Ενδιαφέρον παρουσιάζει το έργο που αφορά την προσωπική του ματιά στο χώρο της λογοτεχνίας.

Το Homo Poeticus του Ντανίλο Κις (εκδ. Scripta) ανήκει στην πολύτιμη κατηγορία των βιβλίων που γράφονται από συγγραφείς που επιθυμούν να μας εισαγάγουν στο εργαστήρι του συγγραφέα. Δεν πρόκειται όμως για ένα βιβλίο που αφορά μόνο συγγραφείς και κριτικούς της λογοτεχνίας, αλλά από εκείνα που λατρεύουν οι «επαρκείς» κατά τον Μονταίνιο, αναγνώστες της λογοτεχνίας. Γιατί σε αντίθεση με την πλειοψηφία των περιχαρακωμένων στον ακαδημαϊσμό τους πανεπιστημιακών συγγραμμάτων, μας «μαθαίνουν» να διαβάζουμε λογοτεχνία. Το βιβλίο περιλαμβάνει μαχητικά δοκίμια που δημοσιεύθηκαν ως επί το πλείστον από το 1972 έως το 1988, έναν χρόνο πριν από τον θάνατο του Κις. Τα περισσότερα και τα καλύτερα δοκίμια του βιβλίου έχουν θέμα τη λογοτεχνία. Το δοκίμιο «Το στριφτό βαρέλι του Εσερ» εντάσσεται μαζί με το θεωρητικό «Για τον πλουραλισμό», τις «Ιστορίες της παλάμης. Μια ενδεικτική ανθολόγηση του γαλλικού διηγήματος» και τις «Δύο παραλλαγές στον Φλωμπέρ» στα κείμενα που ψηλαφούν σαν τον ιατροδικαστή, την τομή που συντελέστηκε στην αντίληψη και στον τρόπο κατασκευής του έργου τέχνης από τις πρώτες δεκαετίες του 19ου αιώνα, μέχρι σήμερα: «Με τον Φλωμπέρ αρχίζει η εποχή της “παρακμής” που συνεχίζεται μέχρι τις μέρες μας». Τα δοκίμια «Ηοmo Poeticus παρά ταύτα», «Λογοκρισία / Αυτολογοκρισία», «Ο γάιδαρος του Μπουριντάν ή ο συγγραφέας στο χάος του κόσμου» συγκαταλέγονται στο σχετικώς λησμονημένο είδος του πολιτικού λογοτεχνικού δοκιμίου. Παρότι η αναψηλάφηση της δυσχερούς σχέσης της πολιτικής με τη λογοτεχνία μοιάζει παρωχημένη, παρότι δηλαδή τα δοκίμια του Κις είναι σαφώς εγγεγραμμένα στην εποχή τους, δεν παύουν να είναι «κλασικά» με την πιο μεστή σημασία της λέξης. Γιατί η λογοτεχνία, όπως και κάθε τέχνη, είναι συνυφασμένη με μια σειρά θεμελιωδών οντολογικών ζητημάτων που κάθε καλλιτέχνης καλείται να επαναδιαπραγματευτεί, προκειμένου να εκφράσει τον εαυτό και την εποχή του. Αυτή την οικουμενική στην υποκειμενικότητά της απάντηση επιχειρεί να δώσει και ο Ντανίλο Κις. Τα ερωτήματα στα οποία επιχειρεί πολύ χονδρικά να απαντήσει είναι το πολυθρύλητο «Τι είναι η λογοτεχνία», «Πώς πρέπει ή (κυρίως) δεν πρέπει να γράφεται η λογοτεχνία σήμερα» και «Ποιος είναι ο ρόλος του συγγραφέα;». Ο Κις ξεκινάει από την παραδοχή -η οποία σήμερα βιώνεται νομίζω με πολύ άγριο και πιο οδυνηρό τρόπο από τους συγγραφείς- ότι η τέχνη και κατά συνέπεια η λογοτεχνία βρίσκονται σήμερα στο περιθώριο της σύγχρονης ζωής. Το μεγαλύτερο ίσως δίλημμα που απειλεί να εξουθενώσει τον συγγραφέα είναι κατά πόσο έχει σήμερα νόημα να γράφει κανείς. Τι νόημα έχει η λογοτεχνία μπροστά στον θάνατο ενός παιδιού ή όπως έλεγε ο Πωλ Γκαντέν ενώπιον του δημίου; Γιατί να μην επιλέξει κανείς την άμεση (πολιτική) δράση; Ο Κις θίγει έμμεσα το αεί παρόν καρκίνωμα του εγωισμού και της ματαιοδοξίας, τα οποία αποτελούν τα δύο βασικά ελατήρια πλήθους λογοτεχνών και καλλιτεχνών για να το υπερβεί και να περάσει στο φλέγον ζήτημα του νοήματος. «Το πρωταρχικό ζήτημα της λογοτεχνίας, καθώς και της φιλοσοφίας άλλωστε, είναι το ζήτημα του νοήματος της ύπαρξης και η βαθιά αμφιβολία για όλες τις αλήθειες: η προσπάθεια να βρεθεί νόημα στο εφήμερο του ανθρώπινου βίου». Η απάντηση την οποία μεταφέρει αυτολεξεί σε δύο δοκίμια προέρχεται από τα χείλη του συγγραφέα και κριτικού Ζαν Ρικαρντού: «Χωρίς την παρουσία της λογοτεχνίας (και τη λέξη παρουσία πρέπει να να την εκλάβουμε με όλη της τη σημασία), ο θάνατος ενός παιδιού κάπου στον κόσμο δεν θα είχε μεγαλύτερη σημασία από τον θάνατο ενός ζώου στο σφαγείο». Το βιβλίο έχει ξεχωριστό ενδιαφέρον για τον Ελληνα αναγνώστη, γιατί λειτουργεί ως μέτρο σύγκρισης αντίστοιχων περιπτώσεων. Στα εξαιρετικά δοκίμια «Εμείς τραγουδάμε στην έρημο» και «Homo Poeticus παρά ταύτα» ο Κις καταδεικνύει τα προβλήματα που ταλανίζουν μια «επαρχιακή» λογοτεχνία, όπως η σερβική, που πασχίζει να αναμετρηθεί με τα μεγάλα έργα της ευρωπαϊκής κουλτούρας: τον σκόπελο της ιδεολογίας και του εθνικισμού και την εμμονή στην ηθογραφία και στον ρεαλισμό. Τη μειονεξία και την καχεξία του Ευρωπαίου ανατολίτη.

 

ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ - Βραβεία ΔΙΑΒΑΖΩ

Το περιοδικό ΔΙΑΒΑΖΩ απένειμε για 15η χρονιά λογοτεχνικά βραβεία:

1) Βραβείο Εικονογραφημένου Παιδικού Βιβλίου:
Η πόλη που έδιωξε τον πόλεμο, κείμενο: Αντώνης Παπαθεοδούλου, εικονογράφηση: Μυρτώ Δεληβοριά, εκδόσεις Πατάκη
Το βραβείο απένειμε ο συγγραφέας Ευγένιος Τριβιζάς.

2) Βραβείο Λογοτεχνικού Βιβλίου για μεγάλα παιδιά:
Το δέντρο το μονάχο, Μαρία Παπαγιάννη, εκδόσεις Πατάκη
Το βραβείο απένειμε η Κατρίν Βελισσάρη, διευθύντρια του Εθνικού Κέντρου Βιβλίου.

3) Βραβείο Ποίησης (εξ ημισείας):
Στο τέρμα της πλάνης, Χριστόφορος Λιοντάκης, εκδόσεις Καστανιώτη
Τέσσερις εποχές, Κώστας Μαυρουδής, εκδόσεις Κέδρος
Τα βραβεία απένειμε ο Ευριπίδης Γαραντούδης, Αναπληρωτής Καθηγητής Νεοελληνικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και μέλος της κριτικής επιτροπής.

4) Βραβείο Λογοτεχνικού Δοκιμίου - Μελέτης:
Η επινόηση της ετερότητας. «Ταυτότητες» και «διαφορές» στην εποχή της παγκοσμιοποίησης, Κωνσταντίνος Τσουκαλάς, εκδόσεις Καστανιώτη
Το βραβείο απένειμε ο Γεώργιος Μπαμπινιώτης, Ομότιμος και Επίτιμος Καθηγητής της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών και Πρόεδρος της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας.

5) Βραβείο Πρωτοεμφανιζόμενου Συγγραφέα (προς τιμή του Ηρακλή Παπαλέξη):
Πρίγκιπες και δολοφόνοι, Μιχάλης Γεννάρης, εκδόσεις Ίνδικτος
Το βραβείο απένειμε ο κριτικός λογοτεχνίας και συγγραφέας Γιώργος Ξενάριος.

6) Βραβείο Διηγήματος - Νουβέλας:
Βίνκελμαν ή Το Πεπρωμένο, Αλέξανδρος Ίσαρης, εκδόσεις Κίχλη
Το βραβείο απένειμε ο Αλέξης Ζήρας, πρόεδρος της εταιρίας συγγραφέων, κριτικός λογοτεχνίας και μέλος της κριτικής επιτροπής.

7) Βραβείο Μυθιστορήματος:
Τα σακιά, Ιωάννα Καρυστιάνη, εκδόσεις Καστανιώτη
Το βραβείο απένειμε ο διευθυντής του Διαβάζω, Γιάννης Ν. Μπασκόζος.

8) Βραβείο Προσφοράς στο Βιβλίο (προς τιμή του ιδρυτή του περιοδικού, Περικλή Αθανασόπουλου.
Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών - Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη για τη μακρόχρονη συμβολή του στα ελληνικά γράμματα.

ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ - Βραβείο IMPAC

To Διεθνές Λογοτεχνικό Βραβείο IMPAC Dublin (International IMPAC Dublin Literary Award) αποτελεί το μεγαλύτερο διεθνές βραβείο για ένα μοναδικό έργο μυθοπλασίας δημοσιευμένο στα αγγλικά (ή μεταφρασμένο στα αγγλικά).  Συνοδεύεται από ετήσιο χρηματικό ποσό αξίας 100.000 €. Απονεμήθηκε για πρώτη φορά το 1996.

Για την απονομή του αρμόδιο είναι το Δημοτικό Συμβούλιο του Δουβλίνου και η εταιρεία για τη βελτίωση της παραγωγικότητας IMPAC ενώ διαχειριστές του είναι οι δημόσιες βιβλιοθήκες της πόλης του Δουβλίνου.

Το βραβείο απονέμεται δύο χρόνια μετά την έκδοση του βραβευθέντος (ή μη) έργου. Η ανακοίνωση του νικητή γίνεται κάθε χρόνο τον Ιούνιο.

Ανακοινώθηκε η μικρή λίστα των υποψηφίων μυθιστορημάτων για το Διεθνές Λογοτεχνικό Βραβείο IMPAC 2011 όπου, στις διαδικασίες των υποψηφίων, συμμετείχε και η Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη Σερρών.
Από τα έξι βιβλία το μυθιστόρημα του Κόλουμ Μακ Καν «Άσε τον κόσμο να γυρίζει» (Καστανιώτης) κυκλοφορεί στα ελληνικά το οποίο περιλαμβάνεται στην λίστα με τα βιβλία Ξένης Λογοτεχνίας της ΔΚΒΣ.
Παρατηρώντας την λίστα έχουμε τρεις Αυστραλούς συγγραφείς τον David Malouf, τον Craig Silvey και την Evie Wyld, τρεις Ιρλανδούς, τον Colum McCann, τον Colm Toibín και τον William Trevor, δύο Αμερικανίδες την Barbara Kingsolver και την Joyce Carol Oates, μία Αμερικανοκινέζα Yiyn Li και ένας Καναδός ο Michael Crummey.
Φέτος κανένα μυθιστόρημα σε μετάφραση στα αγγλικά δεν υπάρχει στη μικρή λίστα. Ο David Maaluf και ο Colm Toibin έχουν ξαναβραβευτεί στο παρελθόν με το ίδιο βραβείο.

Η ΜΙΚΡΗ ΛΙΣΤΑ:

Galore by Michael Crummey (Canadian).
The Lacuna by Barbara Kingsolver (American).
The Vagrants by Yiyn Li (Chinese / American)
Ransom by David Malouf (Australian)
Let the Great World Spin by Colum McCann (Irish)
Little Bird of Heaven by Joyce Carol Oates (American)
Jasper Jones by Craig Silvey (Australian)
Brooklyn by Colm Toibín (Irish)
Love and Summer by William Trevor (Irish)
After the Fire, a Still, Small Voice by Evie Wyld (Australian)

 

		ΒΡΑΒΕΥΘΕΝΤΕΣ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ- ΕΡΓΑ
1996	Ντέιβιντ Μαλούφ	Remembering Babylon
1997	Χαβιέ Μαρίας	My Heart So White (μετάφραση από τα ισπανικά της Μάργκαρετ Τζαλ Κόστα)
1998	Χέρτα Μίλερ	The Land of Green Plums (σε μετάφραση του Μάικλ Χόφμαν από τα γερμανικά)
1999	Άντριου Μίλερ	Ingenious Pain
2000	Νίκολα Μπάρκερ	Wide Open
2001	Άλιστερ Μακλέοντ	No Great Mischief
2002	Μισέλ Ουελεμπέκ	Atomised/The Elementary Particles (aka Atomised) (σε μετάφραση του Φρανκ Γουάιν από τα γαλλικά)
2003	Ορχάν Παμούκ	My Name Is Red (μεταφρασμένο από τον Ερντάγ Μ. Γκιοκνάρ από τα τουρκικά)
2004	Ταχάρ μπεν Ζελούν	This Blinding Absence of Light (σε μετάφραση της Λίντα Κόβερντεϊλ από τα γαλλικά)
2005	Έντουαρντ Π. Τζόουνς	The Known World
2006	Κολμ Τοϊμπίν	The Master
2007	Περ Πέτερσον	Out Stealing Horses (σε μετάφραση της Αν Μπορν από τα νορβηγικά)
2008	Ράουι Χέιτζ	De Niro's Game
2009	Μάικλ Τόμας	Man Gone Down
2010	Γκέρμπραντ Μπάκερ	The Twin  Πηγές: Θόδωρος Γρηγοριάδης - Βικιπαίδεια

ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ - Επίκουρος

Γιατί ο Επίκουρος; Πως προέκυψε τελικά ως θέμα;

Ίσως γιατί ο χαρακτηρισμός που τον ακολουθεί ως ηδονιστής,  αποδίδει κάπως υπερβολικά τη φιλοσοφική του στάση, άρα χρειάζεται μια επανατοποθέτηση. Και σαφώς γιατί ίσως είναι ο τελευταίος φιλόσοφος που κρύβει μέσα του όλο το μεγαλείο της αρχαίας ελληνικής, κλασσικής σκέψης. 

τότε γὰρ ἡδονῆς  χρείαν ἔχομεν, ὅταν ἐκ τοῦ μὴ παρεῖναι τὴν ἡδονὴν ἀλγῶμεν· ‹ὅταν δὲ μὴ ἀλγῶμεν› οὐκέτι τῆς ἡδονῆς δεόμεθα.

 Τότε βέβαια μόνο χρειαζόμαστε την ηδονή, όταν υποφέρουμε από τη στέρησή της. Όταν όμως δεν υποφέρουμε, δεν χρειαζόμαστε πια την ηδονή. 

ΣΥΝΤΟΜΑ ΒΙΟΓΡΑΦΙΚΑ

Ο Επίκουρος ήταν Αθηναίος φιλόσοφος, γιος του Νεοκλέα και της Χαιρεστράτης, γεννήθηκε το 341 π.Χ. Πέρασε την παιδική του ηλικία στη Σάμο, όπου είχαν μετακομίσει οι γονείς του.Όταν έγινε δεκαοχτώ χρονών, σύμφωνα με την παράδοση, ήρθε στην Αθήνα για να εγγραφεί στο ληξιαρχικό βιβλίο του δήμου. Μετά από λίγα χρόνια παραμονής στην Αθήνα, ο Επίκουρος πήγε στην Κολοφώνα. Από την Κολοφώνα πήγε στη Μυτιλήνη και στη συνέχεια στη  Λάμψακο, όπου και εμφανίστηκε για πρώτη φορά ως δάσκαλος της φιλοσοφίας, την οποία δίδαξε εκεί για πέντε χρόνια.Το 306 με 305 π.Χ. σε ηλικία 36 ετών εγκατέλειψε τη Λάμψακο κι εγκαταστάθηκε οριστικά στην Αθήνα. Εκεί αγόρασε ένα μικρό κήπο, ίδρυσε σχολή και δίδασκε το δικό του φιλοσοφικό σύστημα, που ο ίδιος το χαρακτήρισε Επικούρεια αίρεση. Η σχολή ονομάστηκε Κήπος.

Ἐπίκουρος ὁ φιλόσοφος Ἀθηναῖος ἦν τὸ γένος. ἐγένετο περὶ τὸ ἔτος 342 ἐν τῆι Σάμῶι. φησὶν Ἀπολλόδωρος ἐν Χρονικοῖς· ἐν Μιτυλήνηι καὶ Λαμψάκωι πρῶτον συστήσασθαι σχολὴν ἐπὶ ἔτη πέντε· ἔπειθ' οὕτως εἰς Ἀθήνας μετελθεῖν. οἱ φίλοι πανταχόθεν πρὸς αὐτὸν ἀφικοῦντο καὶ συνεβίουν αὐτῶι ἐν τῶι «κήπωι». ἐτελεύτεσε τῶι ἔτει 271 πρὸ Χριστοῦ.

οὐκ ἔστιν ἡδέως ζῆν ἄνευ τοῦ φρονίμως καὶ καλῶς καὶ δικαίως, ‹οὐδὲ φρονίμως καὶ καλῶς καὶ δικαίως› ἄνευ τοῦ ἡδέως.

δεν είναι δυνατόν να ζει κανείς ευχάριστα, χωρίς να ζει φρόνιμα και ηθικά και δίκαια, ούτε είναι δυνατόν να ζει κανείς φρόνιμα και ηθικά και δίκαια χωρίς να ζει ευχάριστα.

ΕΞΑΠΛΩΣΗ ΤΗΣ ΕΠΙΚΟΥΡΕΙΑΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ

Στην εξάπλωση της επικούρειας διδασκαλίας συντέλεσε και ο μειλίχιος χαρακτήρας του Επίκουρου, αλλά κυρίως το πρακτικό πνεύμα της ηθικής του διδασκαλίας, σύμφωνα με το οποίο η φιλοσοφία δεν ήταν αυτοσκοπός, αλλά μέσο και βοήθημα στην επίτευξη του σκοπού του ανθρώπινου βίου, που ήταν η ευδαιμονία. Γι΄αυτό το λόγο ο Επίκουρος δεν έδινε σχεδόν καμιά σημασία στις εκτεταμένες θεωρητικές, γραμματικές, ιστορικές και μαθηματικές έρευνες, εφόσον δεν εξυπηρετούσαν το να ζει ο άνθρωπος ευτυχισμένος. Από την άλλη όμως επειδή θεωρούσε ότι η κακοδαιμονία των ανθρώπων προέρχεται από την αμάθεια, τη δεισιδαιμονία, τις προλήψεις, τους φόβους και τις ελπίδες που γεννούν όλα αυτά στους ανθρώπους και επειδή θεωρούσε πως αιτία όλων αυτών είναι η άγνοια των φυσικών νόμων, πίστευε ότι μόνο μέσο θεραπείας είναι η ορθή γνώση των νόμων που διέπουν τη φύση και τον άνθρωπο.

Συνέθιζε δὲ ἐν τῶι νομίζειν μηδὲν πρὸς ἡμᾶς εἶναι τὸν θάνατον ἐπεὶ πᾶν ἀγαθὸν καὶ κακὸν ἐν αἰσθήσει· στέρησις δέ ἐστιν αἰσθήσεως ὁ θάνατος.

Κοίταξε να συνηθίσεις με την ιδέα πως ο θάνατος δεν είναι τίποτε για εμάς, επειδή κάθε καλό και κάθε κακό βρίσκεται στην αίσθηση, ενώ ο θάνατος είναι να στερηθείς την αίσθηση.

ΗΘΙΚΗ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ

Ο Επίκουρος πίστευε ότι το μόνο κριτήριο των πράξεών μας είναι τα αισθήματα ηδονής και πόνου, τα οποία είναι έμφυτα στον άθρωπο όπως και στα ζώα.Θέτει ως σκοπό του ανθρώπου το ηδέως και μακαρίως ζην και ως αρχή και τέλος του μακάριου βίου θεωρεί την ηδονή, την ψυχική κυρίως ηδονή, την οποία αποκαλεί και καταστηματική, δηλαδή εκείνη που  απαλλάσσει το σώμα από τον πόνο, και την ψυχή από την ταραχή, και παράγει εκείνη την ψυχική κατάσταση που αποκαλεί αταραξία. Δεν αποκλείει όμως και τη θετική, δηλαδή τη σωματική ηδονή, εφόσον αποτελεί φυσική ανάγκη. Αυτού του είδους όμως η ηδονή πρέπει να χαλιναγωγείται από το νηφάλιο νου και να ελέγχεται από τη φρόνηση.

Καὶ διὰ τοῦτο τὴν ἡδονὴν ἀρχὴν καὶ τέλος λέγομεν εἶναι τοῦ μακαρίως ζῆν.  ταύτην γὰρ ἀγαθὸν πρῶτον καὶ συγγενικὸν ἔγνωμεν, καὶ ἀπὸ ταύτης καταρχόμεθα πάσης αἱρέσεως καὶ  φυγῆς, καὶ ἐπὶ ταύτην καταντῶμεν ὡς κανόνι τῶι πάθει πᾶν ἀγαθὸν κρίνοντες. Καὶ ἐπεὶ πρῶτον ἀγαθὸν τοῦτο καὶ σύμφυτον, διὰ τοῦτο καὶ οὐ πᾶσαν ἡδονὴν αἱρούμεθα, ἀλλ' ἔστιν ὅτε πολλὰς ἡδονὰς ὑπερβαίνομεν, ὅταν πλεῖον ἡμῖν τὸ δυσχερὲς ἐκ τούτων ἕπηται· καὶ πολλὰς ἀλγηδόνας ἡδονῶν κρείττους νομίζομεν, ἐπειδὰν μείζων ἡμῖν ἡδονὴ παρακολουθῆι πολὺν χρόνον ὑπομείνασι τὰς ἀλγηδόνας. πᾶσα οὖν ἡδονὴ διὰ τὸ φύσιν ἔχειν οἰκείαν ἀγαθόν, οὐ πᾶσα μέντοι αἱρετή· καθάπερ καὶ ἀλγηδὼν πᾶσα κακόν, οὐ πᾶσα δὲ ἀεὶ φευκτὴ πεφυκυῖα.  τῆι μέντοι συμμετρήσει καὶ συμφερόντων καὶ ἀσυμφόρων βλέψει ταῦτα πάντα κρίνειν καθήκει. χρώμεθα γὰρ τῶι μὲν ἀγαθῶι κατά τινας χρόνους ὡς κακῶι, τῶι δὲ κακῶι τοὔμπαλιν ὡς ἀγαθῶι. 

Επίκουρος, Προς Μενοικέα 129-130

Ὅταν οὖν λέγωμεν ἡδονὴν τέλος ὑπάρχειν, οὐ τὰς τῶν ἀσώτων ἡδονὰς καὶ τὰς ἐν ἀπολαύσει κειμένας λέγομεν, ὥς τινες ἀγνοοῦντες καὶ οὐχ ὁμολογοῦντες ἢ κακῶς ἐκδεχόμενοι νομίζουσιν, ἀλλὰ τὸ μήτε ἀλγεῖν κατὰ σῶμα μήτε ταράττεσθαι κατὰ ψυχήν·  οὐ γὰρ πότοι καὶ κῶμοι συνείροντες οὐδ' ἀπολαύσεις παίδων καὶ γυναικῶν οὐδ' ἰχθύων καὶ τῶν ἄλλων, ὅσα φέρει πολυτελὴς τράπεζα, τὸν ἡδὺν γεννᾶι βίον, ἀλλὰ νήφων λογισμὸς καὶ τὰς αἰτίας ἐξερευνῶν πάσης αἱρέσεως καὶ φυγῆς καὶ τὰς δόξας ἐξελαύνων, ἐξ ὧν πλεῖστος τὰς ψυχὰς καταλαμβάνει θόρυβος.

Επίκουρος, Προς Μενοικέα 132

 

ἀσεβὴς δὲ οὐχ ὁ τοὺς τῶν πολλῶν θεοὺς ἀναιρῶν, ἀλλ' ὁ τὰς τῶν πολλῶν δόξας θεοῖς προσάπτων. 

Ασεβής δεν είναι εκείνος που δεν παραδέχεται τους θεούς των πολλών, αλλά εκείνος που αποδίδει στους θεούς τις δοξασίες των πολλών. 

τὸν θεὸν ζῶιον ἄφθαρτον καὶ μακάριον νομίζων, ὡς ἡ κοινὴ τοῦ θεοῦ νόησις ὑπεγράφη, μηθὲν μήτε τῆς ἀφθαρσίας ἀλλότριον μήτε τῆς μακαριότητος ἀνοίκειον αὐτῶι πρόσαπτε.

Το θεό να τον θεωρείς ον, άφθαρτο και μακάριο, όπως μας τον παρουσιάζει η κοινή σε όλους μας παράσταση του θεού και να μην του φορτώνεις τίποτε ξένο προς την αφθαρσία και αταίριαστο στη μακαριότητά του.  

p e r s o n a

ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ - 64 ο Φεστιβάλ Καννών

Ξεκίνησε το 64^ο Φεστιβάλ Καννών από 11-22 Μαϊου με πρόεδρο της κριτικής επιτροπής το Ρόμπερτ Ντε Νίρο χωρίς να είναι υπέρογκο σε αριθμό ταινιών, με αστραφτερούς σταρ αλλά και καταξιωμένους κινηματογραφικούς δημιουργούς. Με αφορμή αυτή την κινηματογραφική χολλυγουντιανή βιομηχανική γκλαμουριά μεταφέρω κάποιες πληροφορίες.     

                                                                                    

Πρεμιέρα με την εκτός συναγωνισμού ταινία «Μεσάνυχτα στο Παρίσι» του Γούντι Άλεν. Στην ταινία ένας αμερικανός συγγραφέας (Οουεν Γουίλσον) περιπλανάται στο Παρίσι μαζί με τη μέλλουσα σύζυγό του (Ρέιτσελ Μακ Ανταμς) και τα πεθερικά του. Στο μεγαλύτερο μέρος της, η ταινία παρακολουθεί τις φαντασιώσεις του συγγραφέα που «επισκέπτεται» το Παρίσι του ένδοξου παρελθόντος στη δεκαετία του 1920. 

Ο γνωστός σκηνοθέτης παραδέχθηκε στους δημοσιογράφους, ότι δεν κατέβαλε ιδιαίτερη προσπάθεια γράφοντας το σενάριο της ταινίας διότι δεν χρειαζόταν να εμβαθύνει στα πρόσωπα. «Ήταν απλώς μια σατιρική προσέγγισή τους, επομένως έγινε εύκολα». 

∆ύο, λοιπόν,  τα µόνιµα όπλα του Φεστιβάλ Καννών:  Σεξ και πολιτική. 

Στην 64η διοργάνωση του φεστιβάλ των Καννών, έχει εισαχθεί για πρώτη φορά ένας νέος όρος: η «φιλοξενούμενη χώρα». Δεν είναι τυχαίο ότι η χώρα με την οποία αρχίζει αυτό το νέο πρόγραμμα είναι η Αίγυπτος, και όπως αναφέρεται σε ανακοίνωση του φεστιβάλ, «η Αίγυπτος ενημέρωσε τον κόσμο για την ανάγκη της να αλλάξει την πορεία της ιστορίας και την ανάγκη για ελευθερία, διαδηλώνοντας τη συλλογική δύναμη και εκφράζοντας την επιθυμία της για δημοκρατία».

Η κεντρική εκδήλωση του αφιερώματος που πραγματοποιείται την Τετάρτη, θα περιλαμβάνει και έναν φόρο τιμής στον Αιγύπτιο σκηνοθέτη Γιουσέφ Σαχίν, που πέθανε το 2008, ο οποίος ήταν τακτικός επισκέπτης του φεστιβάλ. Οι Κάννες έχουν προσκαλέσει Αιγύπτιους σκηνοθέτες, ηθοποιούς, παραγωγούς, τεχνικούς, με σκοπό να προωθήσουν την κινηματογραφία της χώρας. Κατά τη διάρκεια του αφιερώματος θα προβληθεί η σπονδυλωτή ταινία «18 Μέρες», η οποία αποτελείται από φιλμ μικρού μήκους αρκετών Αιγύπτιων σκηνοθετών, τα οποία γυρίστηκαν κατά την εξέγερση της 25ης Ιανουαρίου.

Συνεχίζοντας τον πολιτικό τόνο, οι Κάννες έχουν προγραμματίσει και την προβολή του ντοκιμαντέρ «Οχι πια φόβος» του Μουράντ Μπεν Σεΐκ, που αναφέρεται στην εξέγερση που σημειώθηκε στην Τυνησία. Χώρος στις Κάννες θα δοθεί και στους Ιρανούς σκηνοθέτες που βρίσκονται κρατούμενοι. Θα προβληθεί το «Αυτό δεν είναι μια ταινία» του Τζαφάρ Παναχί, ταινία που γυρίστηκε ενώ ο Παναχί περίμενε την απόφαση μιας από τις πολλές δίκες στις οποίες έχει συρθεί από το ιρανικό καθεστώς. Η δεύτερη ταινία της ενότητας είναι το «Αντίο» του Μοχάμαντ Ρασούλοφ, που αφηγείται την ιστορία ενός νεαρού δικηγόρου, ο οποίος προσπαθεί να βγάλει βίζα για να εγκαταλείψει τη χώρα. Πρόκειται για ταινίες που θα προβληθούν για πρώτη φορά και ενώ οι σκηνοθέτες παραμένουν κρατούμενοι, κάτι που ο πρόεδρος του φεστιβάλ, Ζιλ Ζακόμπ, χαρακτήρισε «πράξη μεγάλου θάρρους πέρα από την καλλιτεχνική αξία».

Η άλλη πλευρά της οικογένειας

Το Φεστιβάλ των Καννών ξαφνιάζει παρουσιάζοντας γονείς που καταπιέζουν, αντιπαθούν ή ζηλεύουν τα παιδιά τους ΤουΠαναγιωτη Παναγοπουλου
Δεν είναι η πρώτη φορά που η οικογένεια αποτελεί τον πυρήνα ενός φεστιβαλικού προγράμματος. Στα κινηματογραφικά φεστιβάλ, οι οικογενειακές σχέσεις είναι σταθερό μοτίβο, στο οποίο οι δημιουργοί επανέρχονται χωρίς να μπορούν να το εξαντλήσουν. Στο Φεστιβάλ των Καννών αυτής της χρονιάς, ωστόσο, η οικογένεια πέρα από κεντρικό θέμα είναι και μια μεγάλη έκπληξη με τον τρόπο που παρουσιάζεται. Αρνητική έκπληξη. Δεν έχει παρατηρηθεί ποτέ άλλοτε να συγκεντρωθούν τόσες ταινίες μαζί σε ένα πρόγραμμα που αποπνέει τόση επιθετικότητα και αμηχανία για την κατάσταση της οικογένειας.
Μητέρες που εύχονται να μην είχαν γεννήσει τα παιδιά τους, αυστηροί θρησκόληπτοι πατέρες, πατρικές φιγούρες που μυούν στη βία... Oι κινηματογραφικοί χαρακτήρες αυτής της χρονιάς έχουν σοβαρά προβλήματα για την πολυθρόνα της ψυχανάλυσης. Ακόμη και στους πέρα από το mainstream «Πειρατές της Καραϊβικής», που έκαναν πρεμιέρα στις Κάννες δημιουργώντας ένα γεγονός χολιγουντιανού μεγέθους, οι οικογενειακές σχέσεις είναι προβληματικές. Ο πειρατής Μαυρογένης προσπαθεί να παραμείνει στη ζωή πάση θυσία, ακόμη κι αν πρέπει να πάρει και την τελευταία αναπνοή από την κόρη του, την οποία υποδύεται η Πενέλοπε Κρουζ.
Μητρικό άγχοςΤο παράδειγμα των «Πειρατών» μπορεί να είναι υπερβολικό, αλλά είναι ενδεικτικό της βασικής θεματολογικής τάσης του φεστιβάλ, που έγινε φανερή από τις πρώτες προβολές της διοργάνωσης. Το «Πρέπει να μιλήσουμε για τον Κέβιν» της Σκωτσέζας Λιν Ράμσι, αντιμετωπίζει τη μητρότητα με τρόπο που σπάνια φτάνει στην οθόνη. Μια μητέρα που αμφισβητεί την αγάπη για το παιδί της και την αγνότητα του χαρακτήρα του υποδύεται η Τίλντα Σουίντον, σε μια από τις γεμάτες ένταση και ακριβέστατες ερμηνείες της. Η σχέση της με τον Κέβιν είναι ανυπόφορη από την ημέρα που γεννήθηκε, αν και ήταν καρπός έρωτα. Το ανυπόφορο κλάμα του την έκανε να στέκεται δίπλα σε κομπρεσέρ για να ηρεμήσουν τα αυτιά της. Τα ξεσπάσματά του συνέχισαν να τής προκαλούν σοκ και, όταν εκείνος μεγάλωσε, η σχέση του με τη βία έγινε αναπόσπαστο κομμάτι του χαρακτήρα του. Ποιος φταίει για ένα κακό παιδί; Η ανατροφή ή η τύχη; Η Ράμσι έχει γυρίσει μια πολύ καλή –αν και κάποιες στιγμές ενοχλητική– ταινία για το μητρικό άγχος και τις αρνητικές σκέψεις, που σπάνια εκφράζονται.
Σχέσεις στις οποίες τα παιδιά νιώθουν το βάρος της καριέρας των γονιών τους έχουμε δει πολλές. Οχι όμως και ιστορίες με γονείς που ζηλεύουν τη σταδιοδρομία των παιδιών τους. Στην «Υποσημείωση» του Ισραηλινού Τζόζεφ Σεντάρ, πατέρας και γιος είναι ερευνητές φιλόλογοι. Ο πατέρας λεπτολόγος αλλά χωρίς αναγνώριση, ο γιος πολυβραβευμένος. Ενα σημαντικό βραβείο θα γίνει η αφορμή να δημιουργηθούν ακόμη μεγαλύτερες εντάσεις. Ο πατέρας ενημερώνεται ότι πρόκειται να τιμηθεί με το μεγαλύτερο βραβείο της ισραηλινής επιστημονικής κοινότητας και αυτομάτως αλλάζει συμπεριφορά. Από εκεί που ειρωνευόταν τους διακεκριμένους συναδέλφους του, τώρα αισθάνεται ότι ανήκει κι αυτός στην ομάδα των εκλεκτών. Μόνο που και αυτό το βραβείο ανήκει στον γιο.
Πατρική αυστηρότηταΟι σχέσεις πατέρα - γιου βρίσκονται στον πυρήνα δύο ακόμη ταινιών. Στο «Αγόρι με το ποδήλατο» των αδελφών Νταρντέν, ο 12χρονος Σιρίλ που δεν έχει μητέρα (ποτέ δεν μαθαίνουμε γιατί) εγκαταλείπεται από τον πατέρα του σε σπίτι της Πρόνοιας. Ο πατέρας πουλάει το αγαπημένο ποδήλατο του Σιρίλ και δεν διστάζει να του δηλώσει όχι μόνο ότι δεν μπορεί να τον φροντίσει, αλλά και ότι δεν θέλει να τον ξαναδεί. Ετσι ο Σιρίλ θα αναπτύξει μια ιδιαίτερα επιθετική συμπεριφορά, η οποία θα εκτονωθεί κυρίως σε μια κομμώτρια, ανάδοχο μητέρα του παιδιού για τα Σαββατοκύριακα.
Και στο πολυαναμενόμενο, αλλά απογοητευτικό «Δέντρο της ζωής» του Τέρενς Μάλικ, η σχέση με τον πατέρα φορτίζει τη χαλαρή ιστορία. Μπραντ Πιτ και Σον Πεν είναι πατέρας και γιος, αν και η κινηματογραφική τους συνάντηση δεν είναι τόσο συναρπαστική όσο ακούγεται. Ο σχεδόν βουβός Πεν θυμάται σε φλας μπακ την ανατροφή του με τις οδηγίες του αυστηρού και θρήσκου πατέρα του, ο οποίος έχει πολύ συγκεκριμένες αρχές, σηκώνει τα παιδιά από το κρεβάτι για να πάνε στην εκκλησία και παίζει εκκλησιαστικό όργανο. Η αυστηρότητα, τέλος, φτάνει σε ακραία όρια στο κινεζικό «Wu Xia», ένα απολαυστικό μείγμα δράσης, αστυνομικού θρίλερ, εποχής και κωμωδίας, από τον Πίτερ Χο Σουν Τσαν, στο οποίο ένας διαβόητος εγκληματίας κρύβεται, όχι μόνο από τις Αρχές, αλλά και από τον τερατώδη πατέρα του, ο οποίος τον καταδιώκει.

Τα βραβεία   

Τα φετινά βραβεία του Φεστιβάλ των Καννών απονεμήθηκαν την Κυραική 23 Μαίου και μοιράστηκαν σε καλλιτέχνες από Αμερική, Βέλγιο και Τουρκία, ενώ  τον Χρυσό Φοίνικα του 64ου Φεστιβάλ των Καννών έλαβε η ταινία Δέντρο της Ζωής με την υπογραφή του Αμερικανού σκηνοθέτη Τέρενς Μάλικ.

Τα βραβεία αναλυτικά:

Χρυσός Φοίνικας: The Tree of Life του Τέρενς Μάλικ
Μεγάλο Βραβείο (Grand Prix): «Once Upon A Time In Anatolia» του Νουρί Μπιλγκέ Τσεϊλάν και «Le Gamin Au Velo» των Ζαν Πιερ και Λικ Νταρντέν
Σκηνοθεσίας: Νίκολας Βίντινγκ Ρεφν («Drive»)
Σεναρίου: Footnote (Tζόσεφ Σεντάρ)
Καλύτερη ηθοποιού: Kίρστεν Ντανστ («Melancholia»)
Καλύτερου ηθοποιού: Ζαν Ντιζαρντέν για το «The Artist»
Βραβείο της Επιτροπής: «Polisse» της Μαϊγουέν
Camera D' Or (πρωτοεμφανιζόμενου σκηνοθέτη): Πάμπλο Τζορτζέλι «Las Acacias»
Χρυσός Φοίνικας ταινίας μικρού μήκους: «Cross» της Μαρίνα Βρόντα
 

ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ - Β. Αλεξάκης

Μίλαν Κούντερα, Βλαντιμίρ Ναμπόκοφ, Σαλμάν Ρούσντι, Πατρίκ Σαμουσαζώ, Ντινάου Μενγκέστου . . . συγραφείς ξενιτεμένοι, συγγραφείς δίγλωσσοι. Ανάμεσα σ΄ αυτούς και ο Βασίλης Αλεξάκης.

 «Πιστεύω ότι δεν παίρνουμε εμείς τις αποφάσεις, τις παίρνουν οι συνθήκες, γιατί είμαστε μονίμως πιεσμένοι, μέσα από εκεί βγαίνουν οι αποφάσεις. Κακώς οι άνθρωποι έχουν την ψευδαίσθηση ότι οι ίδιοι αποφασίζουν. Εγώ δεν αποφάσισα μόνος μου να πάω στη Γαλλία. Το αποφάσισε μια υποτροφία, το αποφάσισε η χούντα. Αλλά μία απόφαση που πήρα μόνος μου ήταν να διακόψω τη δημοσιογραφία για να γίνω συγγραφέας. Ηταν δύσκολο λίγο, λόγω υποχρεώσεων, αλλά χαίρομαι πάρα πολύ που πήρα αυτή την απόφαση διότι διαφορετικά δεν θα είχα κάνει τα βιβλία που έχω κάνει. Είναι ίσως η μοναδική απόφαση που πήρα στη ζωή μου και δεν μετανιώνω».

Ο Βασίλης Αλεξάκης (Αθήνα, 12 Δεκεμβρίου 1943) είναι Ελληνογάλλος συγγραφέας μυθιστορημάτων στην μητρική του γλώσσα, τα Ελληνικά, αλλά και τα Γαλλικά. Τα έργα του αντλούν και από τους δύο πολιτισμούς και είναι μεστά μιας λεπτής ειρωνίας. Η τεχνοτροπία του προσφέρει στον αναγνώστη μια οικεία και προσωπική προοπτική των ιστοριών του. Το 2007, του απονεμήθηκε το Grand prix du roman de l'Académie Française για το βιβλίο του Ap. J.-C (στα ελληνικά κυκλοφορεί με τον τίτλο μ.Χ.).

  

Έργα του που έχουν εκδοθεί στην Ελλάδα:

Μη με λες Φωφώ, εκδόσεις ΕΞΑΝΤΑΣ
Τα κορίτσια του Σίτυ Μπουμ-Μπουμ, εκδόσεις ΜΙΝΩΑΣ
Μήπως πρέπει να κλείσουμε τα σιντριβάνια όταν βρέχει;, εκδόσεις ΜΙΝΩΑΣ
Τάλγκο, εκδόσεις ΕΞΑΝΤΑΣ
Παρίσι - Αθήνα, εκδόσεις ΕΞΑΝΤΑΣ
Πριν, εκδόσεις ΕΞΑΝΤΑΣ
Η μητρική γλώσσα, εκδόσεις ΕΞΑΝΤΑΣ
Ο μπαμπάς, εκδόσεις ΕΞΑΝΤΑΣ
Η σκιά του Λεωνίδα, εκδόσεις ΕΞΑΝΤΑΣ
Γδύσου, εκδόσεις ΕΞΑΝΤΑΣ
Η καρδιά της Μαργαρίτας, εκδόσεις ΕΞΑΝΤΑΣ
Η τελευταία νύχτα του αιώνα, εκδόσεις ΕΞΑΝΤΑΣ
Το μυστικό του κίτρινου τάπητα, εκδόσεις ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ
Έλεγχος ταυτότητας, εκδόσεις ΕΞΑΝΤΑΣ
Οι ξένες λέξεις, εκδόσεις ΕΞΑΝΤΑΣ
Εγώ δεν, εκδόσεις ΕΞΑΝΤΑΣ
Greek around the world, εκδόσεις ΑΠΟΨΗ
Θα σε ξεχνάω κάθε μέρα, εκδόσεις ΕΞΑΝΤΑΣ
Το κεφάλι της γάτας, εκδόσεις ΜΙΝΩΑΣ
μ.Χ., εκδόσεις ΕΞΑΝΤΑΣ  

   

Οι λέξεις και οι γλώσσες είναι οι μεγάλες ηρωίδες στα βιβλία του Βασίλη Αλεξάκη. Στο τελευταίο του μυθιστόρημα, «Η πρώτη λέξη», που κυκλοφόρησε στη Γαλλία  και ήταν υποψήφιο για το Βραβείο Μπούκερ ενώ στην Ελλάδα πρόσφατα από τον «Εξάντα», «πρωταγωνιστεί» και η νοηματική. Μέσα από ένα ανθρώπινο δράμα, ο συγγραφέας αναζητά την πρώτη λέξη που ξεστόμισε ο άνθρωπος.

.Aπό πού πηγάζει το πάθος σας για τη γλώσσα; 

Νομίζω ότι πηγάζει από μια βαθύτερη ανησυχία που είχα τα πρώτα χρόνια στη Γαλλία μη χάσω τη γλώσσα μου. Τότε ίσως κατάλαβα πόσο πολύτιμη είναι. Οι γλώσσες για μένα δεν είναι απλώς ένα εκφραστικό μέσο, αλλά κάτι που κινδυνεύει να χαθεί, πρέπει διαρκώς να κατακτάς και που έχει από μόνο του μια καταπληκτική ομορφιά. Βλέπω τις γλώσσες σαν ηρωίδες των βιβλίων μου και η καινοτομία στο τελευταίο βιβλίο είναι ότι δεν πρόκειται αυτή τη φορά για μια γλώσσα, όπως στη ''Μητρική γλώσσα'' τα ελληνικά ή τα σάνγκος στις ''Ξένες λέξεις'', αλλά για όλες τις γλώσσες και βεβαίως για την πρώτη που δεν ξέρουμε ποια ήταν και πώς ξεκίνησε. 

Ενα πρόσωπο-κλειδί στο μυθιστόρημα εκφράζεται με τη νοηματική. Γιατί κάνατε αυτή την επιλογή;

Αρχικά από ένστικτο, γιατί είναι μεγάλη πρόκληση για ένα συγγραφέα να υπάρχει ένα πρόσωπο που δεν μιλά, παρά με τα χέρια του. Αυτό δυσκολεύει την περιγραφή. Εγώ ήθελα να μπει η νοηματική μέσα στο βιβλίο, έτσι από πρόκληση κι επειδή είναι μια γλώσσα σαν όλες τις άλλες. Προχωρώντας την έρευνα, ανακάλυψα ότι η νοηματική είναι στην ουσία η πρώτη γλώσσα της ανθρωπότητας. Από τις χειρονομίες ξεκινήσαμε και φτάσαμε στην έναρθρη ομιλία και όχι από τις κραυγές. Βεβαίως το βιβλίο είναι μυθιστόρημα και όχι δοκίμιο.

Μιλούμε για τη γοητεία της γλώσσας, όμως οι λέξεις δεν χάνουν τη γοητεία τους όταν χρησιμοποιούνται για απεχθή πράγματα;

Τα λεξικά είναι πλουσιότατα εργαλεία αλλά ταυτοχρόνως και ηλίθια. Δεν έχουν μια άποψη για τα πράγματα, είναι χώροι απόλυτα ανοικτοί. Δέχονται τους μεγάλους Γάλλους συγγραφείς, αλλά δέχονται και τον Λεπέν και τους Αλγερίνους κατά της Γαλλίας. Ενας Αλγερίνος συγγραφέας μού έλεγε ότι εμείς χρησιμοποιήσαμε τη γαλλική γλώσσα για να διώξουμε τους Γάλλους. Υπάρχουν απεχθέστατες λέξεις στα λεξικά, όπως ρατσισμός, γιατί είναι μέρος της ιστορίας των ανθρώπων, αλλά από κεί και πέρα είναι χώροι ελευθερίας και επικοινωνίας.

Για την «Πρώτη λέξη» φτάσατε στον προθάλαμο για το Μπούκερ, ενώ έχετε κερδίσει κι άλλα σημαντικά γαλλικά βραβεία. Η Ελλάδα σάς έχει τιμήσει με ένα Κρατικό. Μήπως η Γαλλία σάς έχει αναγνωρίσει περισσότερο;

Δεν είμαι πολύ βέβαιος γι΄ αυτό. Στη μόνη πρωτεύουσα που είμαι πραγματικά γνωστός είναι στο Μπανγκί στην κεντρική Αφρική. Αφού είχα μάθει λίγο τη γλώσσα, τα σάνγκος, πήγα εκεί, έκανε φοβερή εντύπωση ότι ένας ξένος, λευκός, ήξερε τη γλώσσα τους, μίλησα λίγο στην τηλεόραση και την επομένη που πέρασα από την κεντρική αγορά με ήξερε όλος ο κόσμος. Στην Αθήνα και το Παρίσι με ξέρουν λιγότερο, αλλά δεν νομίζω ότι η αναγνώριση, όσον αφορά το κοινό είναι μικρότερη στην Ελλάδα απ' ό,τι στη Γαλλία. Ανήκω σε δύο χώρες, είμαι δίγλωσσος συγγραφέας.

Ζείτε μεγάλα διαστήματα στο Παρίσι. Πώς νιώθετε αυτό τον καιρό που η Ελλάδα βάλλεται, οι Ελληνες χαρακτηρίζονται ασυνεπείς, τεμπέληδες κ.λπ.

Εχουμε μια ευθύνη κι εμείς, οι κυβερνήσεις έχουν τεράστια ευθύνη. Θυμάμαι την εποχή Σημίτη που έμπαινες στην τράπεζα και σε παρακαλούσαν να πάρεις δάνειο εκατομμυρίων. Σου έλεγαν, η ταυτότητά σου αρκεί. Κάποιος ολιγόμυαλος πώς να αντισταθεί σ΄αυτό τον πειρασμό.

Οι Γάλλοι δεν μας αντιμετωπίζουν όπως οι Γερμανοί.

Δεν είδα περιγελαστικά δημοσιεύματα στη Γαλλία, και μάλλον υπάρχει μια συμπάθεια. Εχουμε ένα κεφάλαιο στη Γαλλία που οφείλεται στα κλασικά γράμματα και στην ελληνική Επανάσταση. Την εποχή της Επανάστασης δημιουργήθηκε η λέξη φιλελληνισμός. Αυτό κάτι σημαίνει. Οτι ο Βίκτορ Ουγκό έχει γράψει για την ελληνική Επανάσταση, ότι ο Ντελακρουά την έχει ζωγραφίσει, ότι υπήρξε ένα ρεύμα υπέρ της Ελλάδας. Αυτό έχει αφήσει ίχνη στη γαλλική λογοτεχνία και στη συνείδηση που απαγορεύουν τέτοιου είδους αντιμετώπιση των Ελλήνων ακόμη και σήμερα.

Στην Ελλάδα της κρίσης τι θέση έχουν τα βιβλία και οι διανοούμενοι;

Οι διανοούμενοι και εδώ και στη Γαλλία δεν ακούγονται πολύ. Εχω την εντύπωση ότι ζούμε μια περίοδο που πάσχει από έλλειψη φαντασίας. Σαν να έχουν σιωπήσει οι φιλόσοφοι που τους χρειαζόμαστε τώρα πάρα πολύ. Νομίζω ότι η κρίση θα ήταν ωφέλιμη αν μας έδιναν την ευκαιρία να αναθεωρήσουμε την εικόνα της ζωής που έχουμε. Αυτό δεν συζητείται, δεν επεμβαίνουν οι διανοούμενοι. Ισως κάποιος έπρεπε να πάρει την πρωτοβουλία να συγκεντρώσει σε κάποιο πανεπιστήμιο τους κυριότερους Ελληνες διανοούμενους και να συζητήσουν για ένα νέο μοντέλο κοινωνίας. Εγώ είμαι πρόθυμος πάντως.

Πηγές: Έθνος, Βικιπαίδεια