Σάββατο 22 Σεπτεμβρίου 2012

Yπατία η Αλεξανδρινή



Την Υπατία θέλησα να την μελετήσω περισσότερο από μία διάθεση θρησκευτικής αναζήτησης, ίσως και αμφισβήτησης. Γιατί παρουσιάζει μια ιδιαίτερη αντιστροφή στην έννοια του ήρωα-αγίου. Άγιος είναι αυτός (από όσα μάθαμε τουλάχιστον στα θρησκευτικά στο σχολείο) που μαρτύρησε τον αληθινό θεό βρίσκοντας τραγικό θάνατο από τους άπιστους παγανιστές.Τι συμβαίνει όμως όταν ένας παγανιστής (με όλη την αυθαιρεσία που κρύβει ο όρος) βρίσκει τραγικό θάνατο από τους χριστιανούς; Είναι άραγε ένας αντι-άγιος;
Αφορμή για την αναδρομή στη ζωή της Υπατίας στάθηκε το βιβλίο με τον ομώνυμο τίτλο της Maria Dzielska από τις εκδόσεις Ενάλιος. Ένα ιστορικό δοκίμιο που χωρίς να αποφεύγει τις κορώνες μερικές φορές φωτίζει επαρκώς πολλές πτυχές της προσωπικότητας της Υπατίας.
Η Υπατία γεννήθηκε στην Αλεξάνδρεια περίπου το 355 μ.Χ. (αν και υποστηρίζεται από ορισμένους ότι η χρονολογία της γέννησής της ήταν το 370). Κόρη του Θέωνα, ο οποίος ήταν συγγραφέας και φιλόσοφος με ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τα ερμητικά και ορφικά κείμενα. Μαθηματικός, αστρονόμος και φιλόσοφος η ίδια ασχολήθηκε με την ελληνική φιλοσοφία και παιδεία. Γρήγορα απέκτησε φήμη και συγκέντρωσε γύρω της έναν κύκλο μαθητών που αργότερα ανέλαβαν σημαντικές κρατικές και εκκλησιαστικές θέσεις. Ανήκει στους νεοπλατωνιστές και διδάσκει στους μαθητές της να θεωρούν τη φιλοσοφία ως ένα είδος θρησκευτικού μυστηρίου. Μια προοδευτική πορεία από τον αισθητό στο νοητό κόσμο. 
Η Υπατία όμως έμεινε γνωστή στην ιστορία για κάτι άλλο: για το κάλλος και την ωραιότητα, όχι όμως της ψυχής, αλλά του σώματος. Και μάλιστα δολοφονήθηκε άγρια από ένα φανατισμένο όχλο χριστιανών το 415 μ.Χ. Και φυσικά τα όρια του θρύλου και της αλήθειας ανακατεύονται τόσο έντονα που δεν ξέρεις τί ακριβώς να πιστέψεις. 
Η συγγραφέας απορρίπτει το ενδεχόμενο να δολοφονήθηκε η Υπατία λόγω της εκπάγλου και προκλητικής ομορφιάς που αναμόχλευε τα πάθη των αντρών, γιατί ήταν και σε μια ηλικία (άνω των εξήντα όταν δολοφονήθηκε) αρκετά "ώριμη" για φαντασιώσεις αμαρτωλές. Επίσης φαίνεται ότι απορρίπτει και τα αμιγώς θρησκευτικά κίνητρα για τη δολοφονία της. Ερμηνεύει τη δολοφονία της με πιο πολιτικά κίνητρα, καθώς ο πατριάρχης Αλεξανδρείας, Κύριλλος, ήθελε να τη βγάλει από τη μέση για να έχει πιο στέρεη τη δική του εξουσία. Σε μια εποχή θρησκευτικού συγρκητισμού δεν μπορούσε να ευσταθήσει η κατηγορία ότι η Υπατία ήταν παγανίστρια. Την κατηγόρησαν βέβαια και ως μάγισσα, και πάλι όμως και αυτός ο χαρακτηρισμός δεν ήταν ιδιαίτερα επικίνδυνος. Η πολιτική επιρροή όμως που είχε και μάλιστα σε ανθρώπους επιφανείς, όπως ο έπαρχος της Αλεξάνδρειας, ήταν κάτι που προκαλούσε ανησυχία στην εκκλησιαστική άρχουσα τάξη.


παραπέμπω από το λεξικό Σούδα το αντίστοιχο λήμμα


Ὑπατία: ἡ Θέωνος τοῦ γεωμέτρου θυγάτηρ, τοῦ Ἀλεξανδρέως φιλοσόφου, καὶ αὐτὴ φιλόσοφος καὶ πολλοῖς γνώριμος: γυνὴ Ἰσιδώρου τοῦ φιλοσόφου. ἤκμασεν ἐπὶ τῆς βασιλείας Ἀρκαδίου. ἔγραψεν ὑπόμνημα εἰς Διόφαντον, τὸν ἀστρονομικὸν Κανόνα, εἰς τὰ Κωνικὰ Ἀπολλωνίου ὑπόμνημα. αὕτη διεσπάσθη παρὰ τῶν Ἀλεξανδρέων, καὶ τὸ σῶμα αὐτῆς ἐνυβρισθὲν καθ' ὅλην τὴν πόλιν διεσπάρη. τοῦτο δὲ πέπονθε διὰ φθόνον καὶ τὴν ὑπερβάλλουσαν σοφίαν, καὶ μάλιστα εἰς τὰ περὶ ἀστρονομίαν: ὡς μέν τινες ὑπὸ Κυρίλλου, ὡς δέ τινες διὰ τὸ ἔμφυτον τῶν Ἀλεξανδρέων θράσος καὶ στασιῶδες. πολλοῖς γὰρ καὶ τῶν κατ' αὐτοὺς ἐπισκόπων τοῦτο ἐποίησαν: τὸν Γεώργιον σκόπει καὶ τὸν Προτέριον. Περὶ Ὑπατίας τῆς φιλοσόφου. ἀπόδειξις, ὡς στασιώδεις οἱ Ἀλεξανδρεῖς. αὕτη ἐν Ἀλεξανδρείᾳ καὶ ἐγεννήθη καὶ ἀνετράφη καὶ ἐπαιδεύθη. τὴν δὲ φύσιν γενναιοτέρα τοῦ πατρὸς οὖσα οὐκ ἠρκέσθη τοῖς διὰ τῶν μαθημάτων παιδεύμασιν ὑπὸ τῷ πατρί, ἀλλὰ καὶ φιλοσοφίας ἥψατο τῆς ἄλλης οὐκ ἀγεννῶς, περιβαλλομένη δὲ τρίβωνα ἡ γυνὴ καὶ διὰ μέσου τοῦ ἄστεος ποιουμένη τὰς προόδους ἐξηγεῖτο δημοσίᾳ τοῖς ἀκροᾶσθαι βουλομένοις ἢ τὸν Πλάτωνα ἢ τὸν Ἀριστοτέλην ἢ ἄλλου ὅτου δὴ τῶν φιλοσόφων. πρὸς δὲ τῷ διδασκαλικῷ καὶ ἐπ' ἄκρον ἀναβᾶσα τῆς πρακτικῆς ἀρετῆς, δικαία τε καὶ σώφρων γεγονυῖα, διετέλει παρθένος, οὕτω σφόδρα καλή τε οὖσα καὶ εὐειδής, ὥστε καὶ ἐρασθῆναί τινα αὐτῆς τῶν προσφοιτώντων. ὁ δὲ οὐχ οἷός τε ἦν κρατεῖν τοῦ ἔρωτος, ἀλλ' αἴσθησιν ἠδὴ παρείχετο καὶ αὐτῇ τοῦ παθήματος. οἱ μὲν οὖν ἀπαίδευτοι λόγοι φασί, διὰ μουσικῆς αὐτὸν ἀπαλλάξαι τῆς νόσου τὴν Ὑπατίαν: ἡ δὲ ἀλήθεια διαγγέλλει πάλαι μὲν διεφθορέναι τὰ μουσικῆς, αὐτὴν δὲ προενεγκαμένην τι τῶν γυναικείων ῥακῶν αὐτοῦ βαλλομένην καὶ τὸ σύμβολον ἐπιδείξασαν τῆς ἀκαθάρτου γενέσεως, τούτου μέντοι, φάναι, ἐρᾷς, ὦ νεανίσκε, καλοῦ δὲ οὐδενός, τὸν δὲ ὑπ' αἰσχύνης καὶ θάμβους τῆς ἀσχήμονος ἐπιδείξεως διατραπῆναί τε τὴν ψυχὴν καὶ διατεθῆναι σωφρονέστερον. οὕτω δὲ ἔχουσαν τὴν Ὑπατίαν, ἔν τε τοῖς λόγοις οὖσαν ἐντρεχῆ καὶ διαλεκτικὴν ἔν τε τοῖς ἔργοις ἔμφρονά τε καὶ πολιτικήν, ἥ τε ἄλλη πόλις εἰκότως ἠσπάζετό τε καὶ προσεκύνει διαφερόντως, οἵ τε ἄρχον- τες ἀεὶ προχειριζόμενοι τῆς πόλεως ἐφοίτων πρῶτοι πρὸς αὐτήν, ὡς καὶ Ἀθήνησι διετέλει γινόμενον. εἰ γὰρ καὶ τὸ πρᾶγμα ἀπόλωλεν, ἀλλὰ τό γε ὄνομα φιλοσοφίας ἔτι μεγαλοπρεπές τε καὶ ἀξιάγαστον εἶναι ἐδόκει τοῖς μεταχειριζομένοις τὰ πρῶτα τῆς πολιτείας. ἤδη γοῦν ποτε συνέβη τὸν ἐπισκοποῦντα τὴν ἀντικειμένην αἵρεσιν Κύριλλον, παριόντα διὰ τοῦ οἴκου τῆς Ὑπατίας, ἰδεῖν πολὺν ὠθισμὸν ὄντα πρὸς ταῖς θύραις, ἐπιμὶξ ἀνδρῶν τε καὶ ἵππων, τῶν μὲν προσιόντων, τῶν δὲ ἀπιόντων, τῶν δὲ καὶ προσισταμένων. ἐρωτήσαντα δὲ ὅ τι εἴη τὸ πλῆθος καὶ περὶ οὗ κατὰ τὴν οἰκίαν ὁ θόρυβος, ἀκοῦσαι παρὰ τῶν ἑπομένων, ὅτι προσαγορεύοιτο νῦν ἡ φιλόσοφος Ὑπατία καὶ ἐκείνης εἶναι τὴν οἰκίαν. μαθόντα δὴ οὕτω δηχθῆναι τὴν ψυχήν, ὥστε φόνον αὐτῇ ταχέως ἐπιβουλεῦσαι, πάντων φόνων ἀνοσιώτατον. προελθούσῃ γὰρ κατὰ τὸ εἰωθὸς ἐπιθέμενοι πολλοὶ ἀθρόοι θηριώδεις ἄνθρωποι, ὡς ἀληθῶς σχέτλιοι, οὔτε θεῶν ὄπιν εἰδότες οὔτ' ἀνθρώπων νέμεσιν ἀναιροῦσι τὴν φιλόσοφον, ἄγος τοῦτο μέγιστον καὶ ὄνειδος προστρεψάμενοι τῇ πατρίδι. καὶ ὁ βασιλεὺς ἠγανάκτησεν ἐπὶ τούτῳ, εἰ μὴ Αἰδέσιος ἐδωροδοκήθη. καὶ τῶν μὲν σφαγέων ἀφείλετο τὴν ποινήν, ἐφ' ἑαυτὸν δὲ καὶ γένος τὸ ἀφ' ἑαυτοῦ ταύτην ἐπεσπάσατο, καὶ ἐξέπλησε δίκην ὁ τούτου ἔκγονος. τούτων δὲ ἡ μνήμη ἔτι σῳζομένη τοῖς Ἀλεξανδρεῦσι συνέστελλεν εἰς μικρὸν κομιδῆ τὴν περὶ τὸν Ἰσίδωρον τῶν Ἀλεξανδρέων τιμήν τε καὶ σπουδήν: ὅτε καὶ τοιούτου ἐπικρεμαμένου δέους, ὅμως ἕκαστοι ἔσπευδον αὐτῷ συνεῖναι θαμὰ καὶ τῶν ἀπὸ τοῦ σωφρονοῦντος στόματος ἰόντων ἀκροᾶσθαι λόγων. ἐπεὶ καὶ ὅσοι ῥητορικῶν προί̈σταντο διατριβῶν ἢ ποιητικῶν, ἠσπάζοντο τὴν τοῦ φιλοσόφου συχνὴν ὁμιλίαν. εἰ γὰρ καὶ ἀνάγωγος ἦν τὰ τοιαῦτα, ἀλλὰ τῇ γε ἄλλῃ φιλοσόφῳ ἀκριβείᾳ προσετίθει τι καὶ ἐκείνοις ἐπιμελέστερον εἰς τὰ σφέτερα αὐτῶν τεχνύδρια. τά τε γὰρ ἄλλα διηκρίβωτο καὶ τῶν ἐπιδεικνυμένων λόγων τε καὶ ποιημάτων κρίσιν ἐποιεῖτο διαφέρουσαν τῶν ἄλλων. διὸ καὶ ἐν τοῖς ἐπί τινι λογικῇ ἀκροάσει θεάτροις ὀλίγα μὲν ἐπῄνει τοὺς ἐπιδεικνυμένους, καὶ πάνυ ἡσυχάζοντι τῷ ἐπαίνῳ: καιρίως δὲ ὅμως καὶ κατὰ λόγον. ὅθεν ἅπαν τὸ θέατρον, ὡς εἰπεῖν, τῇ ἐκείνου κρίσει γνώμονι διεχρῆτο τῶν ἄμεινον ἢ χεῖρον λεγόντων. τῶν δὲ ἐπ' ἐμοῦ γεγονότων κριτικοὺς ἄνδρας ἐπίσταμαι τρεῖς τὰ λεγόμενα κρίνειν δυναμένους ἄνευ τε μέτρου: τοῦ γὰρ αὐτοῦ ἡ μὲν κρίσις ὁμολογεῖται οὖσα ποιημάτων καὶ συγγραμμάτων. ἐγὼ δὲ καὶ δημιουργὸν ἡγοῦμαι τὸν αὐτὸν ἑκατέρων: μόνον εἰ γυμνασία πρὸς ἑκάτερον ἴση γένοιτο καὶ διὰ προθυμίας τῆς ἴσης. ἕνα δὲ τούτων οὔ φημι τὸν Ἰσίδωρον, ἀλλὰ καὶ πολλῷ ἐλαττοῦσθαι τῶν τριῶν. οἱ δὲ κριταὶ Ἀγάπιος, Σεβηριανός, Νόμος. ἡμέτερος δὲ ἡλικιώτης ὁ Νόμος.

Κυριακή 16 Σεπτεμβρίου 2012

Tο ζώο που ξεψυχά - Φίλιπ Ροθ

  

 Το ζώο που ξεψυχά είναι ένα ολιγοσέλιδο μυθιστόρημα (ίσως ειδολογικά θα μπορούσαμε να το κατατάξουμε και στη νουβέλα) που αναμετριέται με την αντρική σεξουαλικότητα. Μέσα από ένα κείμενο εξομολογητικό, με μια αφήγηση πρωτοπρόσωπη που απευθύνεται σε ένα αμέτοχο εσύ, ξεδιπλώνεται η ερωτική ζωή του Ντέιβιντ Κέπες, καθηγητή στο πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης.Ενδιαφέρουσα, αλλά και συνηθισμένη η διάσταση ανάμεσα στο διανοούμενο (που σκέφτεται με το μυαλό) και στο σώμα (που σκέφτεται με το δικό του μυαλό).
   Το σώμα αποτελεί το όχημα που μας οδηγεί στο θάνατο (λίγο κοινότυπη και μακάβρια η ιδέα αυτή, αλλά και τόσο ρεαλιστική). Αυτό όμως που έχει σημασία είναι η πορεία που το σώμα μας ακολουθεί (ή που εμείς το κάνουμε να ακολουθήσει, αν υποθέσουμε ότι ο νους είναι αυτός που κατευθύνει το σώμα) για να φθάσει τελικά στο θάνατο. Πορεία υπόγεια, πορεία επιφανειακή, πορεία ιπτάμενη... (για να περιοριστώ σε κάποιους αναβαθμούς ανάλογα με το ύψος). 
   Αυτό που με ενοχλεί στο έργο του Ροθ είναι ότι αντιμετωπίζει το σώμα ως μια αυτόνομη οντότητα που κινείται σε υπόγεια μονοπάτια και μάλιστα όσο περνούν τα χρόνια και ο άνθρωπος γερνά, το σώμα βυθίζεται σε ακόμα πιο υπόγειες διαδρομές του πάθους. Βρώμικη υπόθεση το σώμα... Εκεί που νόμιζες ότι ένα μόνο όργανο είχε τόση δύναμη να κάνει ό,τι θέλει, να κατακτά, να κυριαρχεί, βλέπεις ότι υπάρχουν και τόσα άλλα όργανα (φλέβες, έντερα, στομάχια...) που αποστασιοποιούνται από το οργανικό σύνολο και δείχνουν τις ατέλειές τους και τη φθορά τους.
   Δεν θα μπορούσα να αντισταθώ στον πειρασμό να συγκρίνω τη στάση του ήρωα του Ροθ με όσα λέει ο Σοφοκλής στην αρχή της Πολιτείας του Πλάτωνα. Όταν ρωτήθηκε, λοιπόν,από κάποιον ο γέροντας Σοφοκλής σε τί κατάσταση βρίσκεται η ερωτική του ζωή, αυτός του απάντησε πως βιώνει μια ηρεμία, μια νηφαλιότητα σα να έχει δραπετεύσει από έναν σκληρό δυνάστη. Όλες οι ηλικίες έχουν τις χάρες τους (πόσο ονειρικό ακούγεται...)
   Ο ήρωας του Ροθ δε θέλει να ξεφύγει. Ίσως οφείλεται στην ηλικία. Λίγο μετά τα εξήντα δεν είναι εποχή ακόμη ακύρωσης του ερωτικού πόθου. Ίσως οφείλεται και σε ένα υπερτροφικό εγώ, που λόγω επαγγέλματος (καθηγητής), αλλά και λόγω μιας σχετικής δημοσιότητας (παρουσιαστής πολιτιστικής εκπομπής σε τοπικό κανάλι) ζητάει μια διαρκή επιβεβαίωση. Ίσως οφείλεται και στην εποχή. Ο ήρωας έζησε μέσα στα κύματα που σήκωσε η σεξουαλική επανάσταση στη δεκαετία του ΄60. Δηλώνει εξάλλου ότι τα κορίτσια του πεζοδρομίου, μια ομάδα απελευθερωμένων σεξουαλικά κοριτσιών στο πανεπιστήμιο στάθηκε η αφορμή να τον αφήσει η γυναίκα του. 
   Ίσως όμως είναι τελικά αυτή η αντρική νοοτροπία που οδηγεί τον ήρωα του Ροθ να μην θέλει να απαλλαγεί. Ο άντρας είναι ένα ζώο, που διαθέτει δύναμη, δύναμη ερωτική και πόθους. Φοβάται όμως μήπως κάποιο άλλο ζώο βρεθεί πιο δυνατό από τον ίδιο. Και τότε;  Τελειώνω με ένα απόσπασμα από το έργο που ίσως μας βοηθήσει στην απάντηση:  "Κανείς άλλος δεν θα την έχει. Εγώ θα την έχω, θα την παντρευτώ. Θα την αιχμαλωτίσω με αυτό τον τρόπο: με τη σύμβαση". Ο γάμος θεραπεύει τη ζήλεια. Γι΄ αυτό τόσοι άντρες τον αποζητούν. Επειδή δεν είναι σίγουροι για εκείνο το άλλο πρόσωπο, θέλουν να το βάλουν να υπογράψει το συμβόλαιο: Ποτέ δεν θα, και τα λοιπά.

Τα συμπεράσματα δικά σας!

Σάββατο 8 Σεπτεμβρίου 2012

Σειρήνες



Οι σειρήνες είναι γυναικείες θαλασσινές θεότητες, σύμβολα της γυναικείας σαγήνης μέσα από το τραγούδι τους.Παραθέτω σχετικό απόσπασμα από την Οδύσσεια σχετικά με τις σειρήνες. Μιλά ο Οδυσσέας....


                                                          ... τη φωνή τους
ν΄ ακούσω μόνο εγώ, μα δέστε με γερά που να πονέσω
ορθά με το σκοινί, απ΄ τη θέση μου να μη μετασαλεύω,
πα στο κατάρτι, να ΄ναι πάνω του δεμένα τα σκοινιά μου.
Κι αν σας φωνάζω να με λύσετε και σας παρακαλιέμαι,
αρπάχτε τα σκοινιά και σφιχτέ τα πιο ακόμα στο κορμί μου."
Την ώρα που όλα αυτά ξεδιάλυνα μιλώντας στους συντρόφους,
καθώς αγέρας πρίμος έσπρωχνε το καλοσκαρωμένο
καράβι, το νησί αντικρίσαμε σε λίγο των Σειρήνων.
Μεμιάς ο αγέρας καταλάγιασε και χύθηκε γαλήνη
τρογύρα απάνεμη, και κοίμισε κάποιος θεός το κύμα.
Τότε πετάχτηκαν οι σύντροφοι και τα πανιά μαϊνάραν,
κι ως στο βαθύ το πλοίο τ΄ απίθωσαν, στα τορνευτά
κάθισαν ελάτινα κουπιά και γέμιζαν αφρούς το κύμα γύρα.
Κι εγώ από μια τρανή κερόπιτα με κοφτερό μαχαίρι
μικρά κομμάτια κόβω κι άρχισα μες στα γερά μου χέρια
να τα μαλάζω, ως που ζεστάθηκαν, καθώς κι η δύναμη μου
και του Ήλιου η πύρα τ΄ ουρανόδρομου τα δάμαζε από πάνω.
Κι ως όλων των συντρόφων βούλωσα τ΄ αφτιά με τούτο, εκείνοι
σφιχτά με δέσαν χεροπόδαρα μες στο καράβι ολόρθο
πα στο κατάρτι, κι ήταν πάνω του δεμένα τα σκοινιά μου·
μετά καθίσαν και τη θάλασσα με τα κουπιά χτυπούσαν.
Μα ως το άρμενο το γοργοθάλασσο, στη φόρα που ΄χε πάρει,
πια είχε ζυγώσει τόσο, που η φωνή ν΄ ακούγεται του ανθρώπου,
το ΄δαν αυτές που ερχόταν κι άρχισαν να ψιλοτραγουδούνε:
"Έλα κοντά, Οδυσσέα περίλαμπρε, των Αχαιών η δόξα!
Το πλοίο σου στο νησί μας άραξε, ν΄ ακούσεις τη φωνή μας·
κανείς ως τώρα δεν προσπέρασε με μελανό καράβι,
τη μελοστάλαχτη απ΄ τα χείλη μας φωνή πριχού γρικήσει·
κι ως φράθη πια κι ο νους του επλούτυνε, κινάει και φεύγει πάλε.
Από βουλή θεών τα που ΄συραν οι Τρώες κι οι Αργίτες πάθη
στης Τροίας τον κάμπο τα κατέχουμε μιαν άκρη ως άλλη, ακόμα
κι όσα στη γης ακέρια γίνουνται την πολυθρόφα απάνω."
Έτσι μιλούσαν με αηδονόλαλη φωνή, και λαχταρούσε
μένα η καρδιά ν΄ ακούει, και γύρευα να λύσουν τα σκοινιά μου,
στους άλλους με τα φρύδια γνέφοντας· μα αυτοί λαμνοκοπούσαν
σκυμμένοι, και πετάχτη ο Ευρύλοχος μεμιάς κι ο Περιμήδης
και με σκοινιά με δέναν πιότερα και πιο γερά με σφίγγαν.
Κι ως τέλος το νησί προσπέρασαν γοργά, και των Σειρήνων
μηδέ η φωνή στ΄ αφτιά μας έφτανε μηδέ και το τραγούδι,
οι γκαρδιακοί σύντροφοι μου έβγαλαν το που τους είχα βάλει
κερί στ΄ αφτιά και πήραν κι έλυσαν και μένα απ΄ τα δεσμά μου.
 




Ενδιαφέρουσα όμως και η υπόγεια προσέγγιση του Κάφκα, από ένα αφήγημα που διάβασα, αν δεν απατώμαι, στα Μπλε τετράδια:

H σιωπή των Σειρήνων

Απόδειξη ότι ανεπαρκή ή και παιδιάστικα τεχνάσματα μπορεί να σώσουν κάποιον από τον κίνδυνο.
Ο Οδυσσέας, για να προστατευτεί από τις Σειρήνες, βούλωσε τα αυτιά του με κερί κι έβαλε να τον δέσουν στο κατάρτι. Φυσικά, οποιοσδήποτε άλλος ταξιδιώτης πριν απ’ αυτόν θα μπορούσε να κάνει το ίδιο, εκτός από όσους γήτευαν οι Σειρήνες ακόμα κι από μεγάλη απόσταση· αλλά ήταν γνω­στό σε όλο τον κόσμο ότι τέτοια πράγματα δεν πρόσφεραν καμιά βοήθεια. Το τραγούδι των Σειρήνων διαπερνούσε τα πάντα κι ο πόθος όσων γοητεύονταν μπορούσε να σπάσει πολύ πιο ισχυρά δεσμά από αλυσίδες και κατάρτια. Ο Οδυσσέας δεν το σκέφτηκε αυτό, αν και μάλλον το είχε ακούσει. Είχε από­λυτη εμπιστοσύνη σε μια χούφτα κερί και σε μια οργιά αλυσίδα, και με αθώα έκσταση κίνησε για να συναντήσει τις Σειρήνες με το μικρό του πλήρωμα.
Τώρα οι Σειρήνες διαθέτουν ένα όπλο πιο θανατηφόρο απ’ το τραγούδι τους, κι αυτό είναι η σιωπή τους. Και παρότι, ομολογουμένως, τέτοιο πράγ­μα δεν έχει συμβεί ποτέ, δεν είναι αδιανόητο να ξεφύγει κανείς από το τρα­γούδι τους· από τη σιωπή τους όμως αποκλείεται. Μπροστά στο θρίαμβο που νιώθει κανείς σαν τις νικά με τη δύναμή του και την επακόλουθη ανάταση που συντρίβει τα πάντα, καμιά επίγεια δύναμη δεν παραμένει ακέραιη.
Όταν λοιπόν τις ζύγωσε, οι γοητευτικές τραγουδίστριες δεν τραγούδησαν, είτε γιατί σκέφτηκαν ότι αυτός ο εχθρός θα υποτασσόταν μόνο με τη σιωπή τους είτε γιατί η μακαριότητα που ήταν ζωγραφισμένη στο πρόσωπο του Οδυσσέα, που σκεφτόταν μονάχα το κερί και τις αλυσίδες του, τις έκανε να ξεχάσουν τό τραγούδι.
Μα ο Οδυσσέας, αν μπορεί να το πει κανείς έτσι, δεν άκουσε τη σιωπή τους· νόμισε ότι τραγουδούσαν κι ότι μόνος αυτός δεν άκουγε το τραγούδι τους. Είδε φευγαλέα το λαρύγγι τους ν’ ανεβοκατεβαίνει, το στήθος τους να φουσκώνει, τα μάτια τους γεμάτα δάκρυα, τα χείλη τους μισανοιγμένα, αλλά πίστεψε ότι αυτά συνόδευαν τους σκοπούς που πέθαιναν γύρω του ανάκουστοι. Σε λίγο, όμως, όλα αυτά σβήστηκαν καθώς στύλωσε το βλέμμα του στον ορίζοντα· οι Σειρήνες κυριολεκτικά εξαφανίστηκαν μπροστά στην αποφασι­στικότητά του, και ακριβώς τη στιγμή που βρέθηκαν κοντά του εκείνος δεν τις αναγνώριζε πια.
Μα εκείνες, γλυκύτερες από ποτέ, τέντωσαν το λαιμό τους και γύρισαν, άφησαν τα κρύα μαλλιά τους να κυματίσουν στον άνεμο και έμπηξαν τα νύχια τους στα βράχια ξεχνώντας τα πάντα. Δεν ήθελαν πια να γοητεύουν το μόνο που ήθελαν ήταν να κρατήσουν όσο πιο πολύ μπορούσαν την ακτι­νοβολία που χυνόταν από τα μάτια του Οδυσσέα.
Αν οι Σειρήνες είχαν συνείδηση, θ’ αφανίζονταν αυτοστιγμεί. Αλλά έμει­ναν έτσι όπως ήταν˙ το μόνο που συνέβη ήταν ότι τους ξέφυγε ο Οδυσσέας.
Παραδίδεται επίσης ένας κωδίκελος για τα προαναφερθέντα. Λέγεται ότι ο Οδυσσέας ήταν τόσο πολυμήχανος, τόσο ξεφτέρι, που ούτε η θεά της μοί­ρας δεν διαπερνούσε την πανοπλία του. Ίσως είχε παρατηρήσει, αν και εδώ η ανθρώπινη αντίληψη είναι έξω από τα νερά της, ότι οι Σειρήνες ήταν σιω­πηλές και χρησιμοποίησε αυτό το τέχνασμα απέναντι σ’ αυτές και τους θεούς σαν ασπίδα.

Τελικά πόσο φοβάται ο άντρας τη γυναίκα;



                                                               

Πέμπτη 30 Αυγούστου 2012

Ο Νεκρός - Μπόρχες

Διάβασα το αφήγημα του Μπόρχες με τον τίτλο "Ο Νεκρός" από τη συλλογή του "Το Άλεφ". 
Η ιστορία του δεν περιέχει κάποια στοιχεία πρωτοτυπίας: ο Μπενχαμίν Οτάλορα είναι ένας νέος, μεθυσμένος κυριολεκτικά από την επιθυμία του για μια ζωή διαφορετική, μια ζωή γεμάτη αχανή ξημερώματα, και για το λόγο αυτό  εισέρχεται σε μια συμμορία. Και θέλει να γίνει αρχηγός στη θέση του αρχηγού. Στη θέση του Ασεβέδο Μπαντέιρα. Η συνέχεια γνωστή.... Ο αρχηγός τον σκοτώνει. Για τον αρχηγό ο Οτάλορα ήταν νεκρός από την αρχή! 


Θα μείνω σε τρία σημεία:

  • Η θέση του αφηγήματος  μετά από το αφήγημα με τίτλο "Ο αθάνατος". Ένα ενδιαφέρον δομικό δέσιμο. Μετά από μια λαβυρινθώδη ηθική για τους αθανάτους ακολουθεί μια σκληρή προσγείωση στη γήινη πραγματικότητα και τη χοϊκή φύση που μοιραία την περιμένει ο θάνατος. 
  • Τόσο σκληρό, αλλά και τόσο πραγματικό: η μοίρα του ανθρώπου είναι προδιαγεγραμμένη, αναμενόμενη. Διαβάζουμε στο τέλος:"Πριν πεθάνει, ο Οτάλορα καταλαβαίνει πως τον είχαν προδώσει απ΄την αρχή, πως τον είχαν καταδικάσει σε θάνατο, πως του είχαν επιτρέψει τον έρωτα, το πρόσταγμα και τον θρίαμβο γιατί τον είχαν για νεκρό, γιατί για τον Μπαντέιρα ήταν ήδη νεκρός". Λες και διαβάζω αρχαία τραγωδία...
  • Ποιος είναι όμως αυτός που κινεί τα νήματα της ζωής;;; Ο δυνατός...Όχι ο κατά συνθήκη και κατά περίσταση δυνατός. Όχι αυτός. Αλλά ο μονιμότερα δυνατός. Ο διανοητικά δυνατός. Αυτός που σκέφτεται αυτά που εσύ, ο άλλος δεν μπορείς να σκεφτείς. Ίσως ο κύριος Κυριακή από το μυθιστόρημα του Τσέστερτον με τίτλο " Ο άνθρωπος που τον έλεγαν Πέμπτη" μας δίνει ένα αντίστοιχο πρότυπο της πληθωρικότητας του αρχηγού. Ο αρχηγός όχι απλώς είναι αρχηγός, αλλά και το αποδεικνύει συνεχώς.
Συγκεφαλαιώνοντας νεκρός είναι ο αδύναμος, και αδύναμος είναι ο διανοητικά αδύναμος.... Μπορχεσιανή ηθική!

Σάββατο 25 Αυγούστου 2012

Γκόλεμ - Γκ. Μέιρινκ

Τι συμβαίνει άραγε όταν το μυστήριο συναντά την ποίηση; Κι όταν ο αφηγητής είναι μια ονειρική ιδέα  που διατρέχει όλο το έργο και στο τέλος συναντά τον υλικό αντικατοπτρισμό του; Και  οι εικόνες διαδέχονται η μία την άλλη σε ένα καταιγιστικό παιχνίδι διανοητικών πειραματισμών;;;; 



Τότε προφανώς έχεις διαβάσει το "Γκόλεμ"...Ένα βιβλίο που διαβάζεται απνευστί και σε ταξιδεύει στα σοκάκια που χάραξε ο συγγραφέας Γκούσταβ Μέιρινκ. Ένα βιβλίο που πράγματι δεν ήθελα να το αφήσω από τα χέρια μου...

Ας ξεκινήσουμε με μια σκηνή κατά την οποία ο αφηγητής, το ονειρικό alter ego του χαράκτη πολύτιμων λίθων με το όνομα Αθανάσιος Πέρναθ, δέχεται ένα βιβλίο από έναν άγνωστο, ένα βιβλίο με τον τίτλο "Ιμπούρ. Η εγκυμοσύνη της ψυχής". Ας δούμε πώς μας περιγράφει το βιβλίο:

Το βιβλίο μου μιλούσε όπως μιλούν τα όνειρα, μόνο πολύ πιο καθαρά και με σαφήνεια. Μ' άγγιζε βαθιά σαν να με ρωτούσε.
Λέξεις ζωντάνευαν και ορμούσαν από ένα στόμα αόρα­το καταπάνω μου. Γύριζαν και στροβιλίζονταν μπρος μου σαν φανταχτερά ντυμένες σκλάβες και βούλιαζαν μετά στο πάτωμα ή χάνονταν όπως η ομίχλη που στραφταλίζει στον αέρα, αφήνοντας τη θέση τους για τις επόμενες. Έλπιζα για μια στιγμή να βρω μια λέξη, να την ξεχωρίσω και να αδιαφορήσω για τις άλλες.
Μερικές ανάμεσα τους ντυμένες με γυαλιστερά φορέμα­τα, περπατούσαν κορδωμένες σαν παγώνια, με βήματα αρ­γά και μετρημένα.
Άλλες, σαν γέρικες βασίλισσες, τσακισμένες, με βλέφαρα βαμμένα και πρόστυχη έκφραση στο στόμα, τις ρυ­τίδες πρόχειρα με άσπρη πούδρα σκεπασμένες.
Τις προσπέρναγα και κοίταζα για τις επόμενες. Το βλέμμα μου έπεφτε σε ατέλειωτες σειρές από γκρίζες μορ­φές και πρόσωπα τόσο πολύ συνηθισμένα και ανέκφραστα που μου φαινόταν αδύνατο να τις κρατήσω στη μνήμη μου.
Μετά παρουσιάστηκε μια ομάδα που έσερνε ένα γιγά­ντιο ολόγυμνο θηλυκό, έναν ορειχάλκινο κολοσσό. Στά­θηκαν μπροστά μου κι η γυναίκα έσκυψε πάνω μου. Τα τσίνορα της ήταν τόσο μακριά όσο το κορμί μου ολόκληρο. Μου έδειξε βουβή το σφυγμό του αριστερού της χεριού.
Κτυπούσε σαν σεισμός και κατάλαβα πως μέσα της είχε τη ζωή ολόκληρου του κόσμου. Από μακριά έρχονταν τρέχοντας ξέφρενα μια ομάδα κορύβαντες.
Ένα ζευγάρι αγκαλιαζόταν. Το έβλεπα να πλησιάζει από μακριά μες στις ατέλειωτες σειρές, ενώ άκουγα ταυ­τόχρονα την ψαλμωδία των εκστασιασμένων. Έψαξα με τα μάτια για το αγκαλιασμένο ζευγάρι.
Αυτό όμως είχε λιώσει· είχε μεταμορφωθεί σε ένα ον μισό άντρας, μισό γυναίκα —ένας ερμαφρόδιτος— και τώρα καθόταν στο φιλντισένιο θρόνο του.
Η κορόνα του ερμαφρόδιτου είχε ένα κόκκινο ξύλινο τελείωμα κι εκεί το καταστροφικό σαράκι είχε σκαλίσει μυστηριώδη ρανικά ψηφία.
Μέσα σε ένα σύννεφο σκόνης, έρχονταν πίσω τους, βιαστικά, ένα κοπάδι μικρά τυφλά πρόβατα, η τροφή της συνοδείας του γιγάντιου ανδρόγυνου- μ' αυτά τρεφόταν η ορδή των κορυβαντιούντων συντρόφων του.



Παράγραφοι λεπτοκαμωμένες, μινιατούρες λόγου, λες και διαβάζεις στίχους ενός ποιήματος ονειρικής φαντασίας, μέσα από τις οποίες προβάλει αυτό το υβριδικό ον του έρωτα ή καλύτερα της μέθεξης, ο ερμαφρόδιτος. Το έργο διακρίνεται από έναν διακριτικό ερωτισμό που στο τέλος μάλιστα ανταμείβεται.

Το μυθιστόρημα στηρίζεται σε μια παράδοση σχετικά με τον Γκόλεμ. Ο μύθος του Γκόλεμ έχει την καταγωγή του από την Βίβλο. Όπως ο θεός της παλαιάς διαθήκης έπλασε τον Αδάμ με χώμα και νερό και στη συνέχεια του εμφύσησε ζωή, έτσι και ο Γκόλεμ πλάθεται από νερό και λάσπη και ζωντανεύει μόνο όταν στο μέτωπό του γραφεί η λέξη emet που σημαίνει "αλήθεια". Όταν όμως αυτό το πλάσμα έσβησε με το χέρι του το πρώτο γράμμα από τη λέξη που είχε γραφτεί στο μέτωπό του, σωριάστηκε αμέσως νεκρό. Γιατί η λέξη που σχηματίστηκε, met, σημαίνει θάνατος, επιβεβαιώνοντας ότι την αλήθεια την κατέχει μόνο ο Θεός...



Φυσικά οι μορφές και οι εκδηλώσεις του Γκόλεμ είναι ποικίλες. Η πιο συνηθισμένη και διαδεδομένη μορφή και συμπεριφορά είναι αυτή που σχετίζεται με τον ραβίνο Μπεν Λεβ Μπεζαμπέλ,στο γκέτο της Πράγας, γύρω στα 1590 περίπου. Αυτός  έφτιαξε ένα τεχνητό άνθρωπο - τον Γκόλεμ -για να χτυπά τις καμπάνες και να κάνει όλες τις χοντροδουλειές της συναγωγής.
Δεν ήταν ακριβώς άνθρωπος, αλλά ένα υποτυπώδες μισο-συνειδητό φυτικό όν. Με τη δύναμη ενός μαγικού χαπιού, που βρισκόταν κάτω από τη γλώσσα του και τραβούσε την ελεύθερη αστρική ενέργεια του σύμπαντος, η ύπαρξη αυτή βαστιόταν στη ζωή της ώρες της ημερας.
Ο ραβίνος ξέχασε να βγάλει μια νύχτα, πριν απ'τη βραδινή προσευχή, το χάπι από το στόμα του Γκόλεμ και το πλάσμα το έπιασε αμόκ, έτρεχε στους σκοτεινούς δρόμους της συνοικίας και χτυπούσε όποιον έβρισκε μπροστά του, ώσπου το έπιασε ο ραβίνος και του έβγαλε το χάπι.
Το πλάσμα χωρίς ζωή σωριάστηκε στη στιγμή. Τότε ο ραβίνος το μετέφερε στα υπόγεια της παλιάς συναγωγής, όπου, σύμφωνα πάντα με το θρύλο, λέγεται οτι υπάρχει ακόμα περιμένοντας την ημέρα που θα επανέλθει στη ζωή. 


Ένα συμβολικό παραμύθι επομένως, όπου αναγνωρίζει κανείς την επιθυμία του ανθρώπου να δημιουργήσει ζωή, εξομοιώνοντας έτσι τον άνθρωπο με το δημιουργό, αποτέλεσε το ερέθισμα για το μυθιστόρημα του Μέιρινκ. Το μυθιστόρημα διαδραματίζεται στο γκέτο της Πράγας μέσα σε ένα σκηνικό όπου η πραγματικότητα και το όνειρο σκόπιμα συγχέονται πολλές φορές. Ο αφηγητής ταυτίζεται με τον ήρωα του ονείρου του υπάρχοντας και στους δύο κόσμους. Ένα ταξίδι εσωτερικής αναζήτησης που ολοκληρώνεται με τον έρωτα...

 Η συμπεριφορά του ήταν, όπως και στην αρχή, πάντα ευγενική. Όταν ήθελα να περπατήσω πάνω κάτω, το κα­ταλάβαινε αμέσως από την έκφραση μου και παραμέριζε διακριτικά. Καθόταν στο κρεβάτι του και μάζευε ευγενικά τα πόδια του από κάτω για να μου κάνει χώρο.
Άρχισα να νιώθω τύψεις για την απότομη συ­μπεριφορά μου. Δεν μπορούσα όμως να ξεπεράσω την απέχθεια που μου προκαλούσε, όσο κι αν προσπαθού­σα.
Έλπιζα ότι θα τον συνηθίσω, αλλά δεν τα κατάφερνα. 
Ακόμη και τις νύχτες η αίσθηση αυτή με κρατούσε άυπνο. Μου ήταν αδύνατο να κοιμηθώ περισσότερο από ένα τέταρτο.
Κάθε βράδυ επαναλαμβανόταν χωρίς καμιά διαφορά η ίδια ιστορία. Περίμενε ευγενικά να ξαπλώσω, ύστερα γδυνόταν, δίπλωνε προσεχτικά τα ρούχα του, φρόντιζε την τσάκιση, τα κρέμαγε, κλπ., κλπ.
Μια νύχτα, θα 'ταν περίπου δύο η ώρα, μισοκοιμόμουν πάλι πάνω στο ξυλοκρέβατό μου κοιτάζοντας την πανσέ­ληνο που οι αχτίνες της γυάλιζαν σαν λάδι πάνω στο χάλκινο πρόσωπο του ρολογιού και σκεφτόμουν λυπημέ­νος τη Μίριαμ.
Και τότε, ξαφνικά, άκουσα σιγανά τη φωνή της πίσω μου.
Ξύπνησα αμέσως, γύρισα πίσω και αφουγκράστηκα.
Πέρασε ένα λεπτό και νόμισα πως είχα κάνει λάθος, όταν την ξανάκουσα. Δεν μπορούσα να ξεχωρίσω καθαρά τις λέξεις, αλλά έμοιαζαν σαν:
«Ρώτα με, ρώτα με».
Ήμουν βέβαιος πως ήταν η φωνή της Μίριαμ!
Τρέμοντας από ταραχή, κατέβηκα όσο μπορούσα πιο σιγά και πλησίασα το κρεβάτι του Λαπόντερ.
Το φεγγαρόφωτο έλουζε το πρόσωπο του και μπορούσα να δω καθαρά ότι είχε τα μάτια του ανοιχτά. Αλλά φαι­νόταν μόνο το άσπρο του βολβού τους.
Από την ακαμψία που είχαν οι τεντωμένοι μυώνες στα μάγουλα του κατάλαβα ότι κοιμόταν βαθιά. Μόνο τα χεί­λη του σάλευαν όπως προχτές.
Και σιγά σιγά άρχισα να ξεχωρίζω τις λέξεις που έβγαι­ναν από τα σφιγμένα δόντια του.
«Ρώτα με, ρώτα με».
Η φωνή έμοιαζε εκπληκτικά με της Μίριαμ.
—Μίριαμ; Μίριαμ; φώναξα ασυναίσθητα. Αμέσως όμως χαμήλωσα τη φωνή μου για να μην τον ξυπνήσω.
Περίμενα ώσπου το πρόσωπο του απόκτησε ξανά την τρομερή του ακαμψία και επανέλαβα σιγά:
—Μίριαμ! Μίριαμ!
Το στόμα του σχημάτισε ένα σιγανό αλλά ξεκάθαρο:
«Ναι».
Ακούμπησα το αυτί μου πολύ κοντά στα χείλια του.
Ύστερ' από λίγο άκουσα τη φωνή της Μίριαμ. Ψιθύ­ριζε και ήταν τόσο αλάθευτα η φωνή της ώστε μου σηκώ­θηκε η τρίχα.
Ρουφούσα άπληστα τα λόγια της καταλαβαίνοντας μό­νο το νόημα τους. Μου μιλούσε για έρωτα και για την απέραντη ευτυχία ότι βρεθήκαμε επιτέλους κι ότι δε θα χωρίζαμε ποτέ ξανά κι όλα αυτά βιαστικά, χωρίς να στα­ματά, σαν κάποιος που φοβάται μην τον διακόψουν και θέλει να εκμεταλλευτεί κάθε λεπτό.
Και μετά η φωνή άρχισε να δυσκολεύεται, ώσπου κάποια στιγμή έσβησε.
—Μίριαμ; ρώτησα τρέμοντας από φόβο και κρατώντας την ανάσα μου. Μίριαμ, πέθανες;
Για πολλή ώρα, καμία απάντηση.
Μετά σχεδόν ακατάληπτα:
«Όχι! Ζω! Κοιμάμαι!»
Τίποτ' άλλο.
Περίμενα ν΄ ακούσω κι άλλο. Ν' ακούσω. Μάταια.
Από συγκίνηση και τρέμοντας χρειάστηκε να στηριχτώ στην άκρη της κουκέτας για να μην πέσω μπροστά πάνω στον κοιμισμένο Λαπόντερ.
Η παραίσθηση ήταν τόσο μεγάλη, που για μια στιγμή νόμισα ότι εκεί πάνω στο κρεβάτι μπροστά μου ήταν ξα­πλωμένη πραγματικά η Μίριαμ, κι έπρεπε να συγκρατηθώ με όλη μου τη δύναμη για να μη φιλήσω τα χείλη του δολοφόνου.

Παρασκευή 24 Αυγούστου 2012

Το πέτρινο νυφικό κρεβάτι - Χ.Μούλις



Τα βιβλία του Χάρι Μούλις δεν έχουν για πλεονέκτημά τους την σφιχτή πλοκή, το ενδιαφέρον στόρι, αλλά μια  λογοτεχνική ματιά  προσωπική και υπόγεια, και μια σειρά από εικόνες εσωτερικές, βιωματικές που δύσκολα μπορείς να τις ξεχάσεις. 

Γι΄ αυτό και στο συγκεκριμένο μυθιστόρημα θα ήθελα να σταθώ κυρίως στον τίτλο: "Το πέτρινο νυφικό κρεβάτι". Και στο εξώφυλλο να κείτεται σωριασμένη, ερειπωμένη μια πολιτεία. Το νυφικό κρεβάτι, το σύμβολο του έρωτα, της αναπαραγωγής, της ζωής, έχει πετρώσει. Η πολιτεία έχει πετρώσει, την έχουν καταστρέψει. Η πολιτεία είναι η Δρέσδη που ισοπεδώθηκε κατά το β΄ παγκόσμιο πόλεμο, αλλά και όλες οι άλλες πολιτείες που είχαν την ίδια μοίρα... Όπως η Τροία... Εξάλλου η λογοτεχνία αναγάγει σε σύμβολα πανανθρώπινα τις μεμονωμένες περιπτώσεις.

13 Φεβρουαρίου 1945. - Ο Κόρινθ άκουγε, πάσχιζε ν' α­κούσει, αλλά ανάμεσα στον ίδιο και τα λόγια υπήρχε κάτι άλ­λο και σκέφτηκε, δεν μπορώ να καταλάβω τι λέει. Ήταν ξα­πλωμένοι στο κρεβάτι. Στα βουνά στον ορίζοντα βροντούσε το ρωσικό πυροβολικό. Από το δρόμο περνούσε ασθμαίνο­ντας ένα στρατιωτικό όχημα που έκαιγε ξύλα, κροταλίζοντας πάνω στις ζάντες του, γιατί δεν υπήρχαν λάστιχα πια. Στην πλατεία στη γωνία ακούγονταν διαταγές και κραυγές· η πό­λη ήταν γεμάτη σαν πτηνοπωλείο, τσούρμα προσφύγων που τους είχε ξεριζώσει το μέτωπο κοιμόντουσαν στα πάρκα, στο λιβάδι του ποταμού Έλβα. Ο Χίτλερ καθόταν αφηνιασμένος και εξαντλημένος κάτω από την πρωτεύουσα του που κατέρ­ρεε και καταβρόχθιζε σοκολάτες και γλυκές πίτες, περιτριγυ­ρισμένος από τους αστρολόγους του, τους δήμιους και τους σαμάνους. Ακόμα κι όταν ο ήλιος έλαμπε στο γαλάζιο ουρα­νό πάνω από τη Δρέσδη, δεν υπήρχε ήλιος και ο ουρανός ή­ταν από πέτρα, ένας παλιός τοίχος. Όποιος δεν ζούσε τότε ποτέ δεν θα καταλάβει. Η πόλη ήταν νεκρή προτού πεθάνει-οι δρόμοι και οι εκκλησίες υπήρχαν στο χώρο, αλλά δεν ήταν πια η Γη αυτό όπου υπήρχαν: κάτι έλειπε, δεν ήταν το 1945, ήταν έξω από την Ιοτορία, ήταν εκατό χιλιάδες χρόνια προ Χριστού. Πιο εκπληκτικό από το αν μια μέρα ένας δεινόσαυ­ρος είχε χτίσει τη φωλιά του στην αυλή του Τσβίνγκερ ήταν το γεγονός ότι κανείς δεν είδε ένα τέτοιο ζώο στην πόλη.


Η ιστορία επαναλαμβάνεται ως φάρσα. Ο Ηράκλειτος είπε πως δεν μπορούμε να μπούμε δύο φορές στον ίδιο ποταμό. Ο Μπόρχες όμως έχει διαφορετική άποψη. Ίσως λόγω διανοητικής ηδονής. Ας είναι. Η Δρέσδη λοιπόν αποτελεί το τραγικό σκηνικό του τότε και του τώρα. 
Τώρα: 1956. Ο αμερικανός οδοντίατρος Νόρμαν Κόρινθ μετά από πρόσκληση επισκέπτεται την Δρέσδη για ένα επαγγελματικό συνέδριο. 
Τότε: 1945. Ο αμερικανός στρατιώτης Νόρμαν Κόρινθ συμμετέχει στον βομβαρδισμό της Δρέσδης.

Η ιστορία που αφηγήθηκα δεν είναι αληθοφανής, γιατί μπλέκονται γεγονότα που συνέβησαν σε δύο διαφορετικούς ανθρώπους. Αυτό λέει ο Μπόρχες. Νομίζω ότι δεν είναι άσχετο και με το μυθιστόρημα του Μούλις. Διαβάζω κάπου στο οπισθόφυλλο ότι ο ήρωας καταστρέφει τη γυναίκα με την οποία συνευρίσκεται όπως και τη Δρέσδη...Αποθέωση της αντρικής ματιάς!


Ο ήρωας επιστρέφει αιχμαλωτισμένος από τύψεις. Η επιστροφή στον τόπο του εγκλήματος δε συνοδεύεται βέβαια από τιμωρία. Αυτό θα είχε too happy end. Αντί να τιμωρηθεί ο ίδιος ο ήρωας, μετατίθεται η τιμωρία στον Σνάιντερχαν. Σ΄ αυτή την αινιγματική φιγούρα. Το alter ego του πρωταγωνιστή. Ο μαύρος του εαυτός. Ο ήρωας θέλει να τον τιμωρήσει σε μια προσπάθεια να εξιλεωθεί ο ίδιος. Τελικά το ταξίδι επιστροφής στη Δρέσδη δεν είναι ένα ταξίδι αυτογνωσίας, είναι μια απέλπιδα προσπάθεια λύτρωσης από τις τύψεις και τις ενοχές. Μοιραία συμπαρασύρει και άλλους μαζί του.


Ο συγγραφέας δεν ενδιαφέρεται για τον πόλεμο, αλλά για τη μοίρα των ανθρώπων...


Θάνατος. Ξύπνημα. Η Μεγάλη Κατσαρίδα είδε πως οι σήραγγες της ποδοπατούνταν απ' όλες τις μεριές και άρχι­σε να πεθαίνει. Για κανέναν άλλο λόγο δεν τις είχε σκάψει, ένα χθόνιο ζώο που διάβαζε χάρτες· επιτέλους αισθανόταν σαν στο σπίτι του μέσα στον κόσμο, είχε γίνει δικός του κό­σμος, κανείς δεν τον αναγνώριζε - τα κατάφερε μέσα σε 12 χρόνια: οι 12 πύλες της ιερής πόλης, της Νέας Ιερουσαλήμ, που τώρα κατέβαινε από τον ουρανό για να έρθει κοντά του, ντυμένη σαν νύφη που στολίστηκε για τον άντρα της, ο κλοιός από φωτιά και νεκρούς που άρχιζε να σφίγγει γύρω από το υπόγειο του -όσα είχε λαχταρήσει, το καυτό, καυλωμένο, βαρβάτο θηρίο, όσα γνώριζε-οι σκοτεινές στρατιές από την Ανατολή, το αστραφτερό μπαζάρ των εισβολέων από τη Δύση, οι οποίοι έκλειναν στοργικά γύρω από αυτόν, ένα νήπιο που έτρωγε γλυκά, ένα σπερματοζωάριο που πέ­θαινε: σαν μέσα σε μια μήτρα.






Τρίτη 14 Αυγούστου 2012

Άμλετ

Σ΄ απελπισιά τον φέρνει η φαντασία


Τον "Άμλετ" του Σαίξπηρ τον διάβασα (σε μετάφραση του Βασίλη Ρώτα) από μια αναζήτηση σχετικά με την ελεύθερη βούληση του ανθρώπου. Είμαι γενικά της άποψης ότι το θείο υπάρχει ανεξάρτητα από τη βούληση του ανθρώπου. Τι συμβαίνει όμως σε αυτό το έργο του Σαίξπηρ; 
Το βασικό μοτίβο του δράματος είναι η εκδίκηση: ο νεαρός Άμλετ είναι το πρόσωπο που θέλει να πάρει εκδίκηση για τον άδικο χαμό του πατέρα του από τον αδελφό του πατέρα του, τον Κλαύδιο, ο οποίος στη συνέχεια παντρεύτηκε και την χήρα του νεκρού. 
Η υπόθεση με οδηγεί στον Ορέστη, ο οποίος βρέθηκε και αυτός σε μια αντίστοιχη θέση. Νεκρός ο πατέρας του, από το χέρι του Αίγισθου, ο οποίος παντρεύεται και την χήρα γυναίκα, την Κλυταιμνήστρα.O Oρέστης τελικά αθωώνεται κατόπιν δίκης από το δικαστήριο του Άρειου Πάγου.
Η λέξη εκδίκηση περιέχει μέσα της τη λέξη δίκη. Άρα μέσω της εκδίκησης αναζητά κάποιος την αποκατάσταση της δικαιοσύνης. Άρα την εκδίκηση θα πρέπει να την αναζητήσουμε μέσα στο πλαίσιο της εποχής που διαπράττεται.
Ο Σαίξπηρ δίνει την εικόνα της εποχής του που είναι ολότελα θρησκευτική, την περιβάλλει με το δέος και την ευλάβεια και την πίστη σε μια ανώτερη δύναμη, σε μια ανώτερη τάξη που ρυθμίζει και την κοσμική ιεραρχία των αξιών.

...Τι είν΄ αυτό
νεκρό κουφάρι εσύ,να ξαναβγαίνεις έτσι
όλος ατσάλι στης σελήνης το αντιφέγγισμα,
κάνοντας ν΄ ασκημαίνει η νύχτα και το θάρρος μας
εμάς των ζωντανών τρελών να συγκλονίζεται
με στοχασμούς φριχτούς που ξεπερνούν τον νου του ανθρώπου;

Ένα αυστηρά ηθικό περιβάλλον έχει ανάγκη και τη συνδρομή της μεταφυσικής για τη διατήρησή του.. Ένα φάντασμα είναι αυτό που δίνει την κατευθυντήρια γραμμή στον Άμλετ. Η θεία Πρόνοια. Κι ένα στρουθί να πέσει υπάρχει ξέχωρη Πρόνοια.
Αλλά  υπάρχει και η ανθρώπινη αδυναμία. Από εδώ  προκύπτει το ανθρώπινο δράμα, γιατί διαρκώς αναβάλλει την εκτέλεση του θεϊκού σχεδίου ενώ φουντώνει διαρκώς και η ανθρώπινη αδυναμία:

Να΄ναι κανείς ή να μην είναι, -αυτό είναι το ζήτημα
τι΄ ναι στο πνεύμα ανώτερο να υποφέρεις
πετριές και σαϊτιές αχρείας τύχης, ή
να παίρνεις τα όπλα ενάντια σ΄ ένα πέλαο βάσανα
κι αντιχτυπώντας να τους δίνεις τέλος;...

Και  η εκδίκση πρέπει να έρθει όχι σε στιγμή κάθαρσης και λυτρωμού του Κλαύδιου, αλλά όταν θα είναι μεθυσμένος, οργισμένος ή σε αιμόμιχτο κρεβάτι.
Τελικά είναι ελεύθερο πνεύμα ο Άμλετ; Έχει τόση ελευθερία ο Άμλετ, όση ελευθερία μπορεί να δώσει σε έναν άνθρωπο η πίστη....


Κλείνοντας δεν μπορώ παρά να αναφέρω και αυτή την εγκιβωτισμένη σκηνή, το θέατρο μέσα στο θέατρο, που δίνει μια μοντέρνα πινελιά σε μια κλασσική φόρμα.