Σάββατο 23 Ιουνίου 2012

H αβάσταχτη ελαφρότητα του είναι-Μίλαν Κούντερα

Η φιλαρέσκεια είναι μια υπόσχεση συνουσίας, αλλά μια υπόσχεση χωρίς εγγυήσεις...




Ερωτικό κυρίως το περιεχόμενο του μυθιστορήματος. Ο έρωτας, εκτός των άλλων, αποτελεί και μια δύναμη. Για άλλους δύναμη βαρύτητας και για άλλους δύναμη ελαφρότητας. Γύρω από αυτή τη θεμελιακή διαφοροποίηση δομείται το μυθιστόρημα, που θα το προσεγγίσω με την προοπτική ερωτικών ζευγαριών.
Από τη μία πλευρά έχουμε τον Τόμας και την Τερέζα. Ο Τόμας, μια πιο αντιπροσωπευτική αντρική περσόνα, αναζητά τον έρωτα μέσα από διάφορες ερωτικές παρτενέρ, στις οποίες όμως δεν επιτρέπει να αναπτύσσουν περισσότερες αξιώσεις γύρω από το πρόσωπό του.Τις σχέσεις του τις αποκαλεί ερωτικές φιλίες, που συνδυάζουν και το ερωτικό και το εφήμερο στοιχείο. Μέχρι που γνωρίζει την Τερέζα. Σαν να βρήκε μέσα σε ένα καλάθι ένα μωρό παρατημένο και ο ίδιος το περιέβαλε με στοργή. Είμαι άρρωστος από συμπόνια... παραδέχεται ο Τόμας. Από το σημείο αυτό η Τερέζα αποτελεί κεντρικό άξονα στην ερωτική του ζωή γύρω από τον οποίο περιστρέφεται. Και η Τερέζα; Μια φιλόδοξη και ευαίσθητη νέα που ανέχεται βέβαια να μυρίζει στα μαλλιά του Τόμας την ερωτική μυρωδιά άλλων γυναικών, δεν ανέχεται όμως να τον έχει μακριά της. Είχε φθάσει εκεί που ήθελε να φθάσει: πάντοτε είχε ευχηθεί να γεράσει... Να γεράσει και μάλιστα μαζί με αυτόν που αγαπούσε και να πεθάνουν μαζί. Μαζί στον έρωτα, μαζί και στο θάνατο.
Από την άλλη πλευρά έχουμε το ζευγάρι της ελαφρότητας: τη Σαμπίνα και τον Φραντς. Η Σαμπίνα, καλλιτέχνις, χωρίς υποχρεώσεις, με μια τάση φυγής. Φυγής προς τα που όμως; Το να αγαπάς σημαίνει να παραιτείσαι απ΄ τη δύναμη, είπε ο Φρνατς γλυκά. Η Σαμπίνα κατάλαβε δύο πράγματα: πρώτον, ότι αυτή η φράση ήταν όμορφη κι αληθινή. Δεύτερον, ότι με τη φράση αυτή ο Φραντς είχε μόλις εξαιρεθεί απ΄ την ερωτική της ζωή. Η ζωή της Σαμπίνα είναι ένα αιώνιο ταξίδι να ξεπεράσει τα ψυχικά της τραύματα και να τα βρει με τον εαυτό της. Η αδέσμευτη αγάπη είναι άραγε πιο ελεύθερη ή μήπως και πιο εγωιστική; Ο Φραντς, ένας από τους ερωτικούς της παρτενέρ, αισθάνεται διαρκώς τη ματιά της Σαμπίνα πάνω του. Ακόμη κι όταν χωρίζει από τη γυναίκα του και σχετίζεται με μια νεαρότερή του, και πάλι φροντίζει να εναρμονίσει τις επιλογές του με βάση τα πιστεύω της Σαμπίνα. Στο τέλος αυτός πεθαίνει μόνος του, ενώ η Σαμπίνα ταξιδεύει...
Φορείς ερωτικών φορτίων οι ήρωες του Κούντερα που επιδρούν μεταξύ τους. Τελικά ελαφρότητα ή βαρύτητα στον έρωτα; Όσο κι αν ο συγγραφέας φαίνεται να δικαιώνει το ζευγάρι της βαρύτητας, αυτό που μου έμεινε είναι η βαθιά επίδραση που παίζει το κοινωνικό περιβάλλον με τους πολιτικούς του μετασχηματισμούς στην ερωτική εκδήλωση. Αλλιώς ερωτεύεσαι στην Τσεχοσλοβακία (την πρώην), αλλιώς στην Ελβετία, αλλιώς στη Γαλλία. Μήπως τελικά η πατρίδα σου είναι κι αυτή μια ερωτική παρτενέρ; Μήπως μάλιστα είναι και η βασικότερη σχέση στη ζωή; Που όσο κι αν απομακρύνεσαι από αυτή, επιστρέφεις, έστω και νοερά, πάντα σε αυτή; 

Δευτέρα 18 Ιουνίου 2012

Ένα κάποιο τέλος - Τζούλιαν Μπαρνς



Μερικές φορές μπαίνω στον πειρασμό να αναρωτηθώ ποιο είναι το μήνυμα ενός μυθιστορήματος. Ξέρω ότι πρόκειται για μια καθαρά πεζή σκέψη, γιατί πράγματι  σκοπός είναι η αισθητική απόλαυση, το τέλος είναι η ευδαιμονία, όπως είπε και ο Αριστοτέλης. Όταν όμως διαβάζεις ένα έργο, και μάλιστα απνευστί, το απολαμβάνεις, το χαίρεσαι, αλλά δυσκολεύεσαι στο τέλος να ερμηνεύσεις, τότε τι άραγε σημαίνει αυτό; Βέβαια με προκατέλαβε και ο τίτλος του έργου: «ένα κάποιο τέλος», πράγμα που σημαίνει ότι πρόκειται για ένα υποκειμενικό κλείσιμο του έργου από τον συγγραφέα. Ο καθένας μπορεί να  ολοκληρώσει το έργο όπως θέλει, να δώσει τη δική του εκδοχή. Αλλά όμως και η λογοτεχνία δε θέλει την υποκειμενική παρέμβαση του συγγραφέα; Το έργο τέχνης δεν είναι μόνο ένα παιχνίδι φαντασίας, αλλά ένα ολοκληρωμένο, αυτόνομο πεδίο – παιδίο…  Τέλος πάντων!
Τέσσερις φίλοι στις αρχές της δεκαετίας του ΄60 και η ενηλικίωσή τους. Ο άνθρωπος αντιμέτωπος με το παρελθόν του. Πόσα μυστικά κρύβει η ζωή που τα αποκρυπτογραφεί κανείς εκ των υστέρων. Κι αν το κατορθώσει κι αυτό και δεν μένει περιχαρακωμένος στον κόσμο του, στις δυνατότητες και τις ιδεοληψίες του. Πολλαπλά flash back σε μια πρωτοπρόσωπη αφήγηση για να μας αφήνει πολλά κενά και να πάρει τη μορφή ενός αστυνομικού μυθιστορήματος.
Η ανάλυσή μου θα εστιαστεί σε δύο φαινομενικά άσχετα περιστατικά μεταξύ τους: στα σχολικά χρόνια ένας συμμαθητής των τεσσάρων νέων, ονόματι Ρόμπσον, αυτοκτονεί. Η αιτία αιωρείται σαν στοιχειό. Είχε αφήσει έγκυο την κοπέλα του. Η ανωριμότητα, η αδυναμία, η απειρία και όσα άλλα θα μπορούσε να σκεφτεί κανείς οδηγούν στην αυτοκτονία. Είναι άραγε όλα αυτά απόρροια της ηλικίας; Και ο κοινωνικός στιγματισμός που ακολουθεί; «Ο Καμί είχε πει ότι η αυτοκτονία είναι το μοναδικό πραγματικό φιλοσοφικό ερώτημα». Αυτό σχολίασε ο Έιντριαν, ένας από τους τέσσερις φίλους. Τα χρόνια περνούν, οι φίλοι σκορπίζονται ακολουθώντας τις προσωπικές τους πορείες και …ο Έιντριαν αυτοκτονεί. Ο πιο έξυπνος, ο πιο ξεχωριστός, ο πιο ευφυής της παρέας. Είχε αφήσει έγγυο τη μητέρα της φίλης του.  Σε τι αλλάζει ο άνθρωπος όσο περνούν τα χρόνια; Και ποια η σχέση του κοινωνικά αποδεκτού και της ευφυΐας;
Ένα έργο χωρίς ιδιαίτερη πρωτοτυπία στη δομή, αλλά που έχει να πει πολύ ενδιαφέροντα πράγματα για να σε βυθίσει σ΄ ένα κόσμο σκέψεων και να σε προκαλέσει να δώσεις και το δικό σου στο τέλος στην ιστορία.

Πέμπτη 14 Ιουνίου 2012

Η ζωή είναι αλλού-Μίλαν Κούντερα



Ξαναδιαβάζοντας το μυθιστόρημα του Τσέχου συγγραφέα στέκομαι στο οιδιπόδειο σύμπλεγμα που εμφανίζεται στην πρώτη ενότητα. Δύσκολο για ένα φιλόλογο να ξεφύγει από το μοτίβο της μεγαλειώδους τραγωδίας του Σοφοκλή.

Μίλησαν πολλή ώρα εκείνο το βράδυ, κι έτσι μάνα και γιος, οι δύο απογοητευμένοι εραστές, βρήκαν εντέλει παρηγοριά ο ένας στον άλλο.

Η μητέρα δεν συστήνεται με κάποιο όνομα. Είναι η μητέρα του ποιητή. Ένα σύμβολο. Το σύμβολο της αιώνιας μητέρας. Η μητέρα του ποιητή, λοιπόν, προσπαθεί να φανταστεί το μέρος που συνέλαβε το γιο της. Ένα ρομαντικό τοπίο διάσπαρτο με βράχους... Πρέσβευε την ηθική των ισοσκελισμένων  λογαριασμών... Κι ο έρωτας ήταν μια ρομαντική επανάσταση απέναντι στην ανιαρή ζωή των γονιών της. Το κορμί της έψαχνε το μεγάλο έρωτα. Και τον βρήκε στο πρόσωπο που έμελλε να την διαψεύσει.

Ο πατέρας κι αυτός χωρίς όνομα. Ο εραστής που δε συμμερίζεται τις χαρμόσυνες ειδήσεις της συντρόφου του για την εγκυμοσύνη. Το αρσενικό που από φτωχός, παθιασμένος εραστής μεταμορφώνεται σε συμφεροντολόγο άντρα. Δέχεται προίκα, συμβιβάζεται, πηγαινοέρχεται στο σπίτι, δίχως μια σταθερή βάση.Η απουσί του δεν γίνεται καν αισθητή.

Και το παιδί. Ο ποιητής. Ένα παιδί που πατέρας του ήταν ο Απόλλωνας. Όταν ο πατέρας-άντρας απογοητεύει με τη στάση του τότε  οι ευχές της μητέρας  απευθύνονταν σε ένα μικρό γυμνό άγαλμα να παρέμβει στο μικρό γιο της και να του δώσει μαγικές ιδιότητες. Το όνομα του παιδιού Γιάρομιλ που πάει να πει αυτός που αγαπάει την άνοιξη ή αυτός που τον αγαπάει η άνοιξη. Και........Ο εραστής της μπορούσε να απολαύσει την κοιλιά της, αλλά ποτέ δεν είχε ζήσει μέσα της. Μπορούσε ν΄ αγγίξει το στήθος της, αλλά ποτέ δεν είχε πιει από αυτό.....Το κορμί μπορούσε να είναι εξολοκλήρου κορμί, χωρίς να χρειάζεται να κρυφτεί πίσω από το φύλλο συκής...

Και δύο ακόμα πρόσωπα για να συνθέσουν την ιστορία: α) Ο ζωγράφος, που ερωτοτροπεί με τη δυστυχισμένη μητέρα, αλλά που δεν μπορεί να την κάνει να νιώσει ελεύθερη, συμφιλιωμένη με το σώμα της, με τον εαυτό της. β)  Η Μάγδα, η υπηρέτρια του σπιτιού, που γυμνή κάνει το μπάνιο της κι εξάπτει την ερωτική φαντασία του νεαρού Γιάρομαιλ αφήνοντάς τον στις ονειρικές του φαντασιώσεις...

Λένε πως πάντα μένει κάτι στο παιδί από αυτά που σκέφτεται η μητέρα του στην εγκυμοσύνη της...



         Και για το τέλος ένα ποίημα του Ανδρέα Εμπειρίκου που μου έφερα συνειρμικά η παραπάνω σκηνή και το παρακολούθησα δραματοποιημένο στην πανεπιστημιάδα θεάτρου στις Σέρρες

Ρωμύλος και Ρώμος

ή
Άνθρωποι εν πλω εις μητρικήν αγκάλην
—
Το πλοίον (ένα βαπόρι φορτηγό), πλέει προς τον προορισμόν του. Άνεμοι μέτριοι έως ισχυροί δροσίζουν το θερμό, καλοκαιριάτικο ταξείδι.
Μια γυναίκα, καθισμένη σε σκαμνί, ρεμβάζει στο κατάστρωμα, με ένα μωρό στην αγκαλιά της.
Ένας επιβάτης, ευαίσθητος και οξυδερκής, καθήμενος επί ανακλίντρου, βλέπει, εντεύθεν της κουπαστής, την νέα γυναίκα με το βρέφος, και εκείθεν του κιγκλιδώματος, έχοντας πάντοτε την μάνα και το τέκνον της εντός του οπτικού πεδίου, βλέπει, συγχρόνως, την κυματίζουσα και αφρόεσσα επιφάνεια του πελάγους.
Δελφίνια στιλπνά βυθίζονται και αναδύονται από το ύδωρ. Το ατμόπλοιον λικνίζεται στο κύμα. Το βρέφος λικνίζεται στην μητρικήν αγκάλην. Ο επιβάτης παρατηρεί την μάνα και το βρέφος, και κάποτε αδημονεί, και κάποτε εφησυχάζει.
Ο ορίζων ανέρχεται. Ο ορίζων κατέρχεται. Και ότε μεν υπέρκειται και δεσπόζει, ότε δε κρύπτεται (για μια στιγμή) κάτω απ’ την γραμμή του καταστρώματος.
Ο άνεμος σφυρίζει στους ιστούς και εναρμονίζεται με τους τριγμούς των ξύλων.
Ο ήλιος λάμπει.
Η μάνα ρεμβάζει.
Αίφνης το βρέφος αρχίζει να ουρλιάζη και η μητέρα του (γυνή δολιχοκέφαλος), το ανασηκώνει, του ομιλεί, αλλά δεν ημπορεί να το ησυχάση.
Ο επιβάτης παρατηρεί την νέα γυναίκα και το βρέφος, και μία ελπίς γεννιέται στην καρδιά του… Υπάρχουν μαστοί σαν πορτοκάλλια. Υπάρχουν μαστοί που μοιάζουν με αχλάδια. Υπάρχουν μαστοί που μοιάζουν με ελπίδες.
Το βρέφος εξακολουθεί να ουρλιάζη. Ματαίως η μητέρα του προσπαθεί να το ησυχάση.
Η ελπίς του επιβάτου δυναμώνει.
Το βρέφος ολολύζει πιο πολύ.
Τέλος η μάνα του το αποφασίζει.
Βγάζει γοργά το ένα της βυζί, και δίνει την ρώγα του εις το παιδί της. Το βρέφος, με άμετρη λαχτάρα το αρπάζει, και με ηδονή το πιπιλίζει.
Ο επιβάτης στέκει απότομα στα πόδια του.
Ο ορίζων ανέρχεται.
Ο ορίζων κατέρχεται.
Αστραφτερά, στη θάλασσα, πηδούνε τα δελφίνια.
Το βρέφος πιπιλίζει με μανία. Η μάνα κοιτάζει το παιδί. Ο ήλιος λάμπει. Ο άνεμος μέλπει και σφυρίζει. Με άφατον ηδονήν το βρέφος πιπιλίζει.
Σιγά-σιγά, ο επιβάτης πλησιάζει από πίσω. έπειτα σκύβει, μονομιάς, επάνω απ’ την γυναίκα, και βγάζει το άλλο της βυζί.
Μια αναφώνησις ηχεί. Κανένας δεν ακούει. Ο επιβάτης σκύβει πιο πολύ, και παίρνει στο στόμα του την άλλη ρώγα. Δευτέρα αναφώνησις ηχεί. Μα ο επιβάτης εξακολουθεί.
Άλλη διαμαρτυρία δεν ακούεται. Γιατί να ακουσθή; Ο ήλιος λάμπει. Τα δελφίνια σκιρτούν. Υγρόν ψιμύθιον αφρού αναπηδά από το κύμα. Γιατί να διαμαρτυρηθή η νέα γυναίκα; Γιατί να μεμψιμοιρήση; Τρεις άνθρωποι τέρπονται. Κανένας δεν τους βλέπει.
Η μάνα αφήνεται και αναστενάζει.
Ο έρωτας είναι γλυκός.
Η ζωή ωραία.

Αντί επιλόγου

Το ίδιο βράδυ, η νεαρά γυνή, δέχθηκε στην καμπίνα της τον άγνωστον επιβάτη. Οσάκις ξυπνούσε το παιδί, το έπαιρνε στην αγκαλιά της. Ο άνδρας, όμως, δεν έφευγε. Γιατί να φύγη; Στην ηδονή υπάρχουν πολλαί στάσεις. Ο έρωτας είναι γλυκός. Η ζωή ωραία.


Τρίτη 12 Ιουνίου 2012

Ευριπίδης-Ρήσος

...Εμένα μια μονάχα μέρα
μου φτάνει να γκρεμίσω τα τειχιά τους,
στα πλοία τους να πέσω και να σφάξω
τους Έλληνες...

Κι αυτά τα λόγια μονάχα αρκούν για να χαρακτηρίσουμε το βασιλιά των Θρακών, Ρήσο. Εγωιστής, με υπερβολική εμπιστοσύνη στις δυνάμεις του, έρχεται να συνδράμει στο δύσκολο έργο των Τρώων, που εδώ και δέκα χρόνια αγωνίζονται ενάντια στους Έλληνες. Κι όμως όταν έρχεται, οι Έλληνες ετοιμάζονται να αναχωρήσουν. Τουλάχιστον αυτό ήταν το στρατήγημά τους. Και δολοφονείται μάλιστα ο Ρήσος χάρη στην πονηριά του Οδυσσέα. Η τιμωρία ενός υπερφίαλου. Αυτή σε γενικές γραμμές είναι η υπόθεση της τραγωδίας του Ευριπίδη.

Ο λόγος όμως που την διάβασα ήταν γιατί ήθελα να δω πώς διαγράφεται η προσωπικότητα του στρατηγού των Τρώων, του Έκτορα. Αν δεν απατώμαι δεν πρέπει να υπάρχει άλλη τραγωδία από τις σωζόμενες, που να εμφανίζεται ο Έκτορας. 

Μου πήρες τη χαρά της νίκης, θεέ μου,
καθώς απ΄ το λιοντάρι το φαγί του, 
προτού μ΄ αυτό μου το κοντάρι σύρω
τ΄ αργίτικο το στράτευμα σε μαύρο
χαμό...

Ορμητικός, γεμάτος με το πάθος της νίκης, με την ψυχολογία του νικητή. Και μια επίκληση στο θεό, το θεό προστάτη του, το Δία.

... μα οι σοφοί κι οι χρησμολόγοι
που των θεών το θέλημα κατέχουν,
να καρτερώ το φως της ημέρας μου είπαν
κι από τους Αχαιούς τότε κανένα
να μην αφήσω ζωντανό στο χώμα...

Η παλικαριά του κάτω από την εποπτεία του θείου και των μεσαζόντων του, δηλαδή των μάντεων και χρησμολόγων. Ο ανθρώπινος ήρωας που λογοδοτεί στο θείο.

Και αυτοί θα φεύγουν και θα μπαίνουν
στα πλοία τους, θ΄ αδράξω το κοντάρι
κι ακράτητος απάνω τους θα πέσω.
ντροπή ΄ναι και κακό για μας μεγάλο, 
την ώρα που ο θεός μας βοηθάει,
ν΄ αφήσουμε να φύγουν δίχως μάχη
οι εχτροί μας που πολλά δεινά μας φέραν.

Ο Έκτορας το δηλώνει. Οι θεοί είναι με το μέρος των Τρώων. Ο ήρωας έχει το θεό - προστάτη.

Τώρα που το κοντάρι μου νικάει
κι ο Δίας μας συντρέχει, θα βρω φίλους...

Αν απ΄ τις συμφορές ξεφύγω ετούτες
κι ήσυχος σαν και πρώτα κυβερνήσω
την πόλη μου, στ΄ αλήθεια θα χρωστούσα 
μεγάλη στους θεούς ευγνωμοσύνη...

Ο Ευριπίδης συνεχώς βάζει τον Έκτορα να το δηλώνει: οι θεοί είναι με το μέρος του. Εμείς όμως το ξέρουμε: η βοήθεια του Δία σε λίγο θα σταματήσει. Ο θεός το έχει αποφασίσει. Εμείς το ξέρουμε, ο Έκτωρ όμως το αγνοεί. Ο Δίας όμως δεν το αποφασίζει μόνος του. Στη ραψωδία Χ της Ιλιάδας ζητάει τη συμβουλή των θεών. Η Αθηνά όμως του θυμίζει ότι πρόκειται για έναν κοινό θνητό που είναι γραμμένο να σκοτωθεί. Είναι η μοίρα του ή το σχέδιο του Δία;

Στη ραψωδία Χ (στίχοι 209-213) έχουμε μια πολύ ωραία εικόνα. Ο Δίας σήκωσε τη χρυσή του ζυγαριά κι έβαλε επάνω της τις δύο μοίρες, του Αχιλλέα και του Έκτορα. Καθώς τη σήκωσε, έγειρε βαραίνοντας η μοίρα του Έκτορα και τράβηξε κατά τον Άδη.

Συμπερασματικά έχουμε να πούμε πως ο Έκτορας είναι μια περίπτωση ήρωα που από ευνοούμενος του θεού στο τέλος εγκαταλείπεται στη μοίρα του. Δεν κάνει όμως καμία ερώτηση του στυλ "Θεέ μου, θεέ μου, γιατί με εγκατέλειψες;" Δεν είναι ο γιος του Δία. Ο θεός όχι μόνο τον εγκατέλειψε, αλλά τον πρόδωσε, τον εξαπάτησε, τον έριξε στην παγίδα. Ο Έκτορας δεν έχει σε τίποτε άλλο να βασιστεί παρά μονάχα στον εαυτό του. Γι΄ αυτό και η τρυφερότητα του Ομήρου για τον Έκτορα συνοδεύεται από ένα μεγάλο μάθημα αξιοπρέπειας. Στο τέλος η ανδρεία του συμβαδίζει με το φόβο του.

Τετάρτη 6 Ιουνίου 2012

Οι θλιμμένες πουτάνες της ζωής μου-Μάρκες




Είναι αδύνατο να μην καταλήξει κανείς να γίνει όπως οι άλλοι πιστεύουν πως είναι…

Πουτάνες: μια λέξη που γαργαλάει τον γλωσσικό μας σεξισμό και τον αρσενικό μας αυτισμό. Όταν όμως βάλεις και τον επιθετικό προσδιορισμό θλιμμένες, θλιμμένες πουτάνες, τότε η ατμόσφαιρα αλλάζει, γίνεται πιο ρομαντική, πιο εσωστρεφής. Ο ίμερος δίνει τη θέση του στην εξομολόγηση και η φαλλοκρατία στο παραμύθι. Ο ήρωας του μυθιστορηματικού παραμυθιού του Μάρκες (γιατί ως παραμυθά με ρεαλιστικά υλικά μπορώ να δω τον Μάρκες) είναι ένας ενενηντάχρονος άνδρας. Άσχημος, συνεσταλμένος και παλιομοδίτης. Και στην επέτειο των γενεθλίων του αποφασίζει να κάνει ένα δώρο στον εαυτό του: μια νεαρή παρθένα. Αυτή η ανδρική ματαιοδοξία στερεί πιστεύω σε πρωτοτυπία τη σύλληψη του μυθιστορήματος. Αλλά ας φανταστούμε και τη συνέχεια: ο ηλικιωμένος άνδρας ξεμωραίνεται από τη νεαρή κοπέλα και τη θέλει ολοένα και περισσότερο ώσπου… Το πρώτο σύμπτωμα των γηρατειών είναι ότι αρχίζεις να μοιάζεις με τον πατέρα σου… Το άλλο θα πρόσθετα είναι η αίσθηση της αιώνιας νεότητας, ότι μπορείς να κάνεις τα πάντα όπως παλιά. Κι όμως η μνήμη δε λαθεύει. Ο Κικέρωνας το περιέγραψε με μια μόνο φράση: «Δεν υπάρχει γέρος που να ξεχάσει το σημείο όπου έχει θάψει το θησαυρό». Ας επιστρέψουμε όμως στον ήρωά μας κι ας επιχειρήσουμε να ερμηνεύσουμε την επιλογή του για την νεαρή παρθένα πέρα από το ξεκούτιασμα της ηλικίας. Ποτέ δεν πλάγιασε με γυναίκα χωρίς να την πληρώσει, διατηρούσε ένα κατάλογο με όσες γυναίκες συνουσιάστηκε, ενθουσιάζεται από την οπίσθια δίοδο, δεν είχε στενούς φίλους, άνθρωπος μονήρης, δημοσιογράφος εργασιομανής… Αρκούν. Αρκούν να ερμηνεύσουν μια μονοδιάστατη σεξουαλική εμμονή. Που όμως στη θέα της κοιμώμενης νεαρής παρθένας αυτή η εμμονή εξαφανίζεται και εμφανίζονται στοιχεία ερωτικής τρυφερότητας. Και η ζωή αλλάζει, στα ενενήντα. Αυτό που μου άρεσε στο μυθιστόρημα δεν είναι η πρωτοτυπία, αλλά το ότι ο αφηγητής, ο υπερήλικας ήρωας, προσεγγίζει τον έρωτα από τη δική του πλευρά, με μια πρωτοπρόσωπη γραφή, αφήνοντας στον αναγνώστη την απόσταση της κριτικής: να τον κοροϊδέψει, να γελάσει μαζί του, αλλά στο τέλος ν΄ αρχίσει να συμπάσχει. Αυτή η εξέλιξη των αισθημάτων με διέγειρε από πλευράς μου. Ο χλευασμός αντικαταστάθηκε από ένα συμπονετικό υπομειδίαμα. Πάντα πίστευα πως το να πεθαίνει κανείς από έρωτα δεν είναι παρά σχήμα λόγου… Εφόσον ο θάνατος παραμονεύει, τουλάχιστον το τέλος ας περιβληθεί από ένα πέπλο έρωτα! Η μεγαλύτερη δυστυχία είναι να πεθαίνει κάποιος μόνος του.

Παρασκευή 1 Ιουνίου 2012

Kυκλικά ερείπια - Μπόρχες


Κανένας δεν τον είδε όταν ξεμπάρκαρε μέσα στην ομόθυμη νύχτα... Αμέσως ένας πέπλος μυστηρίου σκεπάζει από την αρχή τον άγνωστο άνθρωπο που εμφανίζεται. Βρίσκει καταφύγιο σε ένα κυκλικό περίβολο, σε κάποια κυκλικά ερείπια. Εκεί υπήρχε ένας εγκαταλειμμένος και γκρεμισμένος κυκλικός ναός αφιερωμένος σ΄ ένα θεό, που οι άνθρωποι δεν πίστευαν πια. Αυτός ο αέναος κύκλος, ένα σύμβολο της επανάληψης. Ο σκοπός του, αν και υπερφυσικός, δεν ήταν κάτι το ανέφικτο. Ήθελε να ονειρευτεί έναν άνθρωπο... Όνειρο και ζωή. Τι σχέση μπορεί να υπάρχει ανάμεσά τους; Μήπως αν αντικαθιστούσαμε  το ονειρευτεί  με το γεννήσει θα ήταν πιο ολοκληρωμένο το νόημα; Πιο κατανοητό; Κατάλαβε πως το ν΄ αποφασίσει κανείς να μορφοποιήσει τη συγκεχυμένη και ιλιγγιώδη ύλη του ονείρου, είναι το πιο δύσκολο πράγμα με το οποίο μπορεί να καταπιαστεί, έστω κι αν μπορέσει να διεισδύσει σ΄ όλα τα αινίγματα της ανώτατης και της κατώτατης τάξης πραγμάτων... Τώρα μάλιστα! Το όνειρο μπορεί να έρχεται μόνο του. Αυτό δεν είναι και τόσο δύσκολο. Αλλά το να προσπαθήσεις εσύ να πραγματοποιήσεις το όνειρο, αυτό υπερβαίνει τις ανθρώπινες δυνατότητες. Οπότε ζήτησε βοήθεια από αυτόν τον ξεπεσμένο θεό, από την άγνωστη δύναμή του. Αυτή η πολλαπλή θεότητα του αποκάλυψε πως το γήινο όνομά της ήταν Πυρ... Τώρα αρχίζουν και εμφανίζονται και οι κοσμογονικές δυνάμεις. Η λατρεία της φωτιάς. Και τελικά το πλάσμα του ονείρου γεννιέται. Ο γιος του μορφοποιείται. Υπάρχει όμως ένα περίεργο σημείο. Όλοι θα τον θεωρούν ως άνθρωπο με σάρκα και οστά εκτός από αυτόν που τον ονειρεύτηκε κι εκτός από την ίδια τη θεότητα. Αυτοί κατέχουν ένα βαθμό προχωρημένης γνώσης. Έτσι άρχισε να τον διαπαιδαγωγεί μέσα στον ύπνο του, να δοκιμάζει πειράματα πάνω του. Με πίκρα κατάλαβε ότι ο γιος του ήταν έτοιμοςκαι μάλιστα ίσως αδημονούσε να γεννηθεί... Και τον έστειλε στον άλλο ναό...Προηγουμένως όμως του εμφύσησε την απόλυτη λήθη της μαθητείας του... Ως καλός παιδαγωγός βέβαια. Ο σκοπός του σωστού δασκάλου είναι η αυτονόμηση του μαθητή του. Ο σκοπός της ζωής του είχε ολοκληρωθεί. Παρέμενε σ΄ ένα είδος έκστασης... Αργότερα, μετά από χρόνια κάποιοι τον ξύπνησαν μέσα στη νύχτα και του μίλησαν για κάποιο μάγο, σ΄ ένα ναό στα βόρεια, που μπορούσε να περπατάει στη φωτιά χωρίς να καίγεται. Ο μάγος θυμήθηκε τα λόγια του Θεού. Θυμήθηκε πως, απ΄ όλα τα όντα του σύμπαντος, μονάχα η φωτιά ήξερε πως ο γιος του ήταν φάντασμα..Να μην είσαι άνθρωπος, αλλά προβολή του ονείρου άλλου ανθρώπου... Προβολή του ονείρου άλλου ανθρώπου. Τι ρεαλιστικός  και τι τραγικός ορισμός για τα παιδιά μας, και κυρίως για τους γιους μας! Προβολή του ονείρου μας. Νομίζω ότι μέσα σ΄ αυτή τη φράση περικλείεται η αγάπη, αλλά και η ματαιοδοξία ενός γονιού. Ήταν φυσικό, λοιπόν, να φοβάται ο μάγος για το μέλλον του γιου του... Ώσπου; Τα ερείπια του ναού πήραν φωτιά κι ο μάγος προσπαθεί έντρομος να σωθεί. Περπάτησε στη φωτιά, μα εκείνη δεν τον έκαψε. Αλαφρωμένος, έντρομος, ταπεινός, κατάλαβε ότι κι ίδιος ήταν όνειρο που κάποιος άλλος ονειρευόταν.

Αφιερωμένο στους ονειροπαρμένους πατεράδες!
  

Κυριακή 27 Μαΐου 2012

Κάρολος Ντίκενς




Στα πλαίσια της λέσχης ανάγνωσης του Μαΐου στη βιβλιοθήκη Σερρών θα γίνει συζήτηση σχετικά με τον Κάρολο Ντίκενς, με αφορμή μάλιστα και την ομιλία που θα πραγματοποιήσει ο συγγραφέας Θεόδωρος Γρηγοριάδης στον ίδιο χώρο. Προς το παρόν παραθέτω ό τι ενδιαφέρον αλίευσα...

Τα χρόνια που διαμόρφωσαν τον Ντίκενς ήταν τα τέλη του 1830 και οι αρχές του 1840- μια ταραχώδης περίοδος καπιταλιστικού μετασχηματισμού των μεγάλων πόλεων, τεράστιας κοινωνικής σύγκρουσης ανάμεσα σε διαφορετικές κοινωνικές δυνάμεις και βίαιης ιδεολογικής αναταραχής.  Η οικογένεια του ίδιου του Ντίκενς είχε άμεση και πικρή εμπειρία από αυτή την κοινωνική σύγκρουση. Μετακόμιζαν συχνά για να ξεφεύγουν από τους πιστωτές τους και τελικά ο πατέρας του Ντίκενς φυλακίστηκε για χρέη, με αποτέλεσμα η οικογένεια να χωριστεί...
Ο τρόμος που ένιωσε ο Ντίκενς για τη φτώχεια στην οποία βρέθηκε και ο ίδιος για ένα διάστημα, η ενστικτώδης ταύτιση και συμπόνια που ένιωσε, διαμόρφωσαν σε σημαντικό βαθμό τον άξονα των γραπτών του που θα ακολουθήσουν. Έγραφε ασταμάτητα, με το άγχος της επιβίωσης, και γρήγορα κατάφερε να γίνει ο πρώτος, ουσιαστικά, συγγραφέας που μπορούσε να ζήσει από τη δουλειά του: μυθιστορήματα, διηγήματα, δημοσιογραφία.
Τα πρώιμα μυθιστορήματα του Ντίκενς είναι ανοιχτά και επεισοδιακά. Η τεχνική του γραψίματος μυθιστορημάτων σε μηνιαία, και μερικές φορές εβδομαδιαία, κομμάτια (μια τεχνική που στην πραγματικότητα επινόησε ο Ντίκενς) σήμανε ότι θα μπορούσε να πλησιάσει ένα νέο ακροατήριο. Του έδωσε την ελευθερία να εισάγει νέους χαρακτήρες και να ανοίξει ζητήματα (την πραγματικότητα γύρω από τη νομοθεσίας για τους φτωχούς ή την σκληρότητα στην εκπαίδευση που μπορεί να ταρακουνούσαν τα αισθήματα και τη συνείδηση στο κοινό του). Η ευρύτητα των λογοτεχνικών μορφών τού έδωσε τη δυνατότητα να απλώσει απεριόριστα τον κοινωνικό κόσμο του μυθιστορήματος: οι πλούσιοι και οι ταλαντούχοι έπρεπε να κάνουν χώρο για τους χαρακτήρες από τις κατώτερες τάξεις. Οι πληβειακές φωνές πάλευαν για το δικαίωμα να ακουστούν.
Η αδυναμία του Ντίκενς, και ταυτόχρονα η δύναμή του, γίνεται φανερή στην τάση του να παρασύρεται σε συναισθηματισμούς. Στην περίφημη «Χριστουγεννιάτικη ιστορία» (1843) βλέπουμε τον άκαρδο και τσιγκούνη Σκρουτζ, από οπαδό του Μάλθους και της εξολόθρευσης των φτωχών, να μετατρέπεται τελικά σε γενναιόδωρο ευεργέτη τους...
Ο «ώριμος» Ντίκενς είναι λιγότερο πεπεισμένος ότι το άτομο μπορεί να υπερισχύσει απέναντι σε μια κοινωνία πιο μηχανιστική, όπως αυτή που γνωρίζει πλέον ο ίδιος. Για παράδειγμα το τελευταίο ολοκληρωμένο μυθιστόρημα του Ντίκενς, «Ο κοινός μας Φίλος» (1865), δείχνει τη φιλανθρωπία σαν μια επιχείρηση και τα ορφανά να κινδυνεύουν να καταλήξουν εμπορεύσιμα αγαθά.
Τα μυθιστορήματα του από το 1850 και το 1860 είναι πιο σφιχτά σε μορφή, λιγότερο επεισοδιακά, σαν αναγνώριση ότι τα συστήματα –νομικά, δικαστικά και οικονομικά- υποχρεώνουν το άτομο και κάθε χειρΤα πιο αδύναμα μυθιστορήματα του Ντίκενς είναι εκείνα όπου τα θύματα αντιπροσωπεύονται ως συγκρουσιακός ή επαναστατικός όχλος- Μπάρναμπι Ραντζ (1841) και Ιστορία Δύο Πόλεων (1859) ή όταν μπορούν δυνάμει να αποτελέσουν μια συλλογική συνδικαλιστική δύναμη (όπως στο μυθιστόρημα για την «κατάσταση της Αγγλίας» του 1854, Δύσκολα Χρόνια). Η αδυναμία του Ντίκενς είναι ιδιαίτερα φανερή στην τάση του να παρασύρεται σε συναισθηματισμούς και να εξιδανικεύει τις γυναίκες. Οι γυναίκες περιορίζονται σε τύπους: η μικροπαντρεμένη, η αγιοποιημένη φιγούρα, το αντικείμενο πόθου ή η «έκπτωτη γυναίκα». Λειτουργούν μέσα στο γενικό πλαίσιο της “ιδανικής για το σπίτι” που λαχταρά ο ήρωας- όπως, για παράδειγμα, στον Δαυίδ Κόπερφιλντ (1850) όπου η πρώτη νεαρή σύζυγος του Δαυίδ πεθαίνει βολικά για να αφήσει χώρο στην «τέλεια» νύφη, πράγμα που συμπληρώνει τα προσόντα του ως συγγραφέα. Σποραδικά, υπάρχουν γυναικείοι χαρακτήρες που υποδεικνύουν ότι ο Ντίκενς είχε κάποια αμυδρή γνώστης της πραγματικής πολυσύνθετης ζωής των γυναικών. Αυτή είναι η περίπτωση στα τελευταία του μυθιστορήματα- ειδικότερα στις Μεγάλες Προσδοκίες (1861), στο οποίο ο Ντίκενς έρχεται πιο κοντά στην αντιμετώπιση του προβληματικού χαρακτήρα του αστού ήρωα. Και οι Μεγάλες Προσδοκίες και ο Δαυίδ Κόπερφιλντ κεντράρουν στο ερώτημα πώς γίνεσαι πραγματικός «τζέντλεμαν» - όχι από τη γέννηση σου, αλλά επειδή θα το πετύχεις. Στις Μεγάλες Προσδοκίες, αναμφισβήτητα το καλύτερο μυθιστόρημα του Ντίκενς, η ευγένεια προσεγγίζεται πιο κριτικά μέσα από μια εξερεύνηση της ντροπής και τις συνέπειες που υπάρχουν σε ένα άτομο που αρνείται τις καταβολές του.
Είναι ένα μυθιστόρημα χωρίς καμιά εμπιστοσύνη πως οτιδήποτε ανθρώπινο μπορεί να διασωθεί μέσα την αστική κοινωνία, ένα στοιχείο που αξίζει να θυμόμαστε μέσα στους εορτασμούς που θα περιβάλλουν τα 200 χρόνια του.ονομία φιλανθρωπίας σε αναποτελεσματικότητα ή και χειρότερα. Στο Ζοφερο Οίκο (1853) τα άτομα δεν μπορούν να ξεφύγουν από τη λαβή μιας αγωγής πάνω σε μια κληρονομιά. Στη Μικρή Ντόρριτ (1857) η σωματική, πνευματική και γλωσσική φυλάκιση παγιδεύει ανθρώπους σε ποταπές αντιλήψεις για το τι είναι ευγενικό και κόσμιο. Το τελευταίο ολοκληρωμένο μυθιστόρημα του Ντίκενς, Ο Κοινός μας Φίλος (1865) δείχνει την κοινωνία σαν ένα σωρό σκόνης, την φιλανθρωπία σαν επιχείρηση και τα ορφανά σε κίνδυνο να καταλήξουν εμπορεύσιμα αγαθά (αρκετά μακριά από τον πρώιμο Ντίκενς). Ο Ντίκενς δυσκολεύεται όταν, αντί να μιλάει για τους περιθωριοποιημένους, έρχεται αντιμέτωπος με τους ίδιους να μιλάνε για λογαριασμό τους. Η προτροπή για κοινωνική μεταρρύθμιση εκ μέρους των θυμάτων ή η υπεράσπιση των δικαιωμάτων τους είναι ένα πράγμα, όταν επικεντρώνεται στις ηθικές και πνευματικές αρετές ενός ήρωα που μπορεί να κινείται ανάμεσα στους στερημένους, αλλά δεν αποτελεί έναν από αυτούς. Αρκετά διαφορετικό είναι το ζήτημα όταν τα θύματα αποτελούν τα ίδια ένα ενεργό υποκείμενο και δεν χρειάζονται έναν ήρωα να τους αντιπροσωπεύσει.
Ο Όργουελ θεωρούσε πως ο Ντίκενς είναι ένας συγγραφέας που οι πάντες έχουν ιδιοποιηθεί «καθολικοί, μαρξιστές και κυρίως συντηρητικοί». Στα τέλη του 19ου αιώνα ήρθαν στο προσκήνιο οι Ρώσοι συγγραφείς, οι οποίοι θεωρήθηκαν ανώτεροι λογοτεχνικά του Ντίκενς. Εκείνοι όμως είχαν διαφορετική γνώμη: Ο Τουργκένιεφ επαινούσε τον Ντίκενς, ενώ ο Τολστόι έλεγε γι' αυτόν: «Όλοι οι χαρακτήρες του είναι προσωπικοί μου φίλοι, συνεχώς τους συγκρίνω με αληθινά πρόσωπα, με τόση ζωντάνια τους έχει γράψει». Ακόμη και ο Ντοστογιέφσκι επηρεάστηκε από συγκεκριμένους χαρακτήρες του Άγγλου συγγραφέα...